Chương 4

CÁC TÔNG PHÁI QUEN THUỘC

 Nguyễn Chính Kết

Bát Chánh Đạo là một pháp môn căn bản của đạo Phật mà bất kỳ tông phái nào cũng phải hành trì, và nó cũng là con đường dẫn đưa hành giả đến với những tông phái trong đạo. Có thể nói Bát Chánh Đạo là con đường chung của tất cả mọi tông phái, nhưng mọi tông phái lại đi con đường chung đó theo cách thức riêng của mình. Trong tiểu luận này, chúng tôi không thể trình bày tất cả các tông phái đạo Phật, mà chỉ trình bày ba tông phái có phần nào tương tự như cách tu tập của Kitô giáo, là Luật tông, Tịnh Độ tông, và Thiền tông. Đó cũng là những tông phái thịnh hành tại Việt Nam.

Luật tông

Các thứ giới luật

Đường lối tu tập của tông phái này là nghiêm giữ các giới luật do Phật đặt ra, để nhờ đó tránh được các tội lỗi và thực hiện những điều tốt đẹp. Tránh ác hành thiện thì tâm định, tâm định thì trí huệ sáng suốt, có trí huệ thì phá trừ được vô minh, và minh tâm kiến tánh thành Phật.

Khi còn tại thế, Đức Phật đã chế ra nhiều loại giới luật khác nhau để thích ứng với mọi căn cơ, trình độ, khuynh hướng, hoàn cảnh của các đệ tử, hầu giúp họ tu hành đi đến giải thoát. Vì khi các đệ tử chưa có đủ trí huệ để có thể tự mình hành động sáng suốt, thì họ cần có những luật lệ, nguyên tắc để cứ theo đó mà hành động là đi đúng con đường dẫn đến giải thoát. Vì thế, Luật tông thích hợp với những căn cơ chưa đạt tới trí huệ Phật, nhất là với những căn cơ chậm lụt. Tuy đường lối của Đức Phật nói chung là hiểu rõ rồi mới tu, nhưng riêng Luật tông (và Tịnh Độ tông) thì cứ tu đi rồi sẽ hiểu. Những người tu hành theo tông phái này mới đầu không cần phải hiểu ý nghĩa hay mục đích của giới luật này hay giới luật kia là gì, mà chỉ cần tuân thủ trước đã, để rồi sau một thời gian, nhờ việc giữ luật mà tâm trí trở nên sáng suốt. Lúc đó, họ tự động thấy sự hợp lý của những giới luật đó. Nếu đợi hiểu biết tại sao rồi mới chịu giữ thì không khác gì một em bé chỉ chịu bú sữa ăn cơm khi đã hiểu được lợi ích của việc ăn đó. Em bé đó sẽ chết đói trước khi hiểu được điều đó.

Đằng khác, theo giáo lý căn bản của Phật thì Nghiệp là động lực chính vận hành vũ trụ nhân sinh, định đoạt tất cả đời sống con người. Nghiệp có ba loại: nghiệp của tư tưởng, của lời nói, của việc làm. Nếu các nghiệp ấy đều được thanh sạch, không bị dơ bẩn vì điều ác, thì sẽ không bị quả báo. Đó là một điều kiện thuận lợi cho sự giải thoát. Mà muốn các nghiệp được thanh sạch, thì cách dễ dàng và bảo đảm nhất là cứ việc tuân giữ những giới luật Phật đặt ra. Do đó, Luật tông là một pháp môn tu hành rất bảo đảm.

Bất cứ trình độ căn cơ nào cũng đều có những luật thích hợp: có luật cho giới xuất gia, cho cư sĩ, cho người mới tu cũng như cho người tu đã cao… Nói tổng quát, có thể phân chia luật thành hai loại lớn: Luật Tiểu thừa và Luật Đại thừa.

1. Luật Tiểu thừa: là những giới luật chỉ nhằm ích lợi cho chính bản thân mình, nhằm giải thoát cho cá nhân mình. Đương nhiên khi giữ những giới luật này thì tha nhân cũng có lợi, như không sát sinh thì các chúng sinh khác cảm thấy được an toàn về sinh mạng hơn. Nhưng cái lợi của người khác chỉ là kết quả chứ không phải là mục đích. Luật Tiểu thừa gồm có:

a) Ngũ giới: là 5 luật Phật chế ra cho những người sơ cơ, những người tu theo nhân thừa. Đó là những luật căn bản mà tất cả mọi người tu hành đều phải giữ. Tu cao hơn thì có thêm những luật khác, những luôn luôn phải giữ 5 luật này: 1. cấm sát sinh, 2. cấm trộm cướp, 3. cấm tà dâm, 4. cấm nói bậy, 5. cấm uống rượu.

b) Bát quan trai giới: là 8 luật cho người muốn tiến bộ hơn nữa, để họ tập sống giống như người tu sĩ xuất gia. Gồm 5 luật căn bản trên, cộng thêm 3 luật mới nữa là:

1. Không quá lưu tâm tới diện mạo bên ngoài như trang sức bằng phấn son…

2. Hạn chế các tiện nghi đời sống như giường êm nệm ấm…

3. Tự chủ trong ăn uống như không ăn nhiều quá, không ăn quá ngọ, đồng thời ăn chay trường…

c) Sa-di giới và Sa-di-ni giới: 10 giới cho người mới xuất gia.

d) Tỳ-kheo giới và Tỳ-kheo-ni giới: 250 giới cho người nam tu theo hạnh xuất gia, và 348 giới cho người nữ tu xuất gia. Hai loại này còn gọi là Cụ-túc giới.

2. Luật Đại thừa: là những giới luật nhắm mục đích lợi tha, nhằm đem lại lợi ích và giải thoát cho nhiều người khác. Những giới luật này nhằm phát triển tâm vị tha, vô vị lợi, luôn luôn nghĩ tới nhu cầu, ích lợi và sự giải thoát của người khác. Chẳng hạn như:

a) Bồ-Tát giới: gồm 58 giới, trong đó có 10 đại giới và 48 tiểu giới.

b) Tam tụ tịnh giới: gồm 3 giới căn bản: 1. Không làm điều ác, 2. Làm các việc lành, 3. Làm những việc lợi ích cho chúng sinh (như những việc có tính cách từ thiện xã hội… )

Tất cả các giới luật của Đại Thừa, hay các hạnh của Bồ Tát, hay có thể nói tinh thần của Phật giáo Đại thừa, có thể tóm gọn lại trong sáu hạnh sau đây gọi là «Lục độ ba-la-mật». (1) Vì Phật giáo Việt Nam nói chung là Phật giáo Đại thừa, nên trong mục đích hội nhập văn hóa, chúng ta nên tìm hiểu sâu hơn sáu hạnh này.

Lục độ ba-la-mật

Trong Phật giáo Tiểu thừa cũng có «lục độ». Lục độ là sáu hạnh mà người Phật tử cần phải thực hành trong đời sống để tinh tấn trên con đường đạo. Nhưng lục độ trong Đại thừa là «lục độ ba-la-mật», là lục độ đưa thẳng người ta tới «bờ bên kia», tức giải thoát. Lục độ ba-la-mật vẫn chính là lục độ theo nghĩa thường, nhưng khác ở chỗ làm với một tinh thần «vô ngã»: chính mình làm vì thấy đó là việc nên làm hay cần làm, nhưng làm mà không chấp rằng mình làm, nên không kể công, thậm chí làm xong rồi quên luôn, không còn nhớ cũng không còn thấy rằng mình đã làm, cho dù việc đó to tát đến đâu. Do đó, không cầu mong được báo đáp, trả ơn, thậm chí không cầu mong được thưởng do nghiệp báo hay do một thần linh nào. Nói tóm lại, tính chất ba-la-mật trong lục độ, nói theo từ ngữ của Trang tử, là vô kỷ (không làm vì mình, không chấp rằng mình đã làm, không tự mãn vì mình đã làm được điều tốt), vô công (không làm vì công, để lập công đức, hay để mong phần thưởng), vô danh (không làm vì danh, để được khen tặng, nổi tiếng).

1. Bố thí: là biểu hiện lòng từ bi của mình đối với các chúng sinh khác, bằng cách giúp đỡ, an ủi, khuyến khích, bằng tinh thần hay vật chất. Nói nôm na là «làm ơn» bằng cách này hay cách khác. Có ba cách bố thí: tài thí (bố thí của cải, vật chất, những gì mình có), pháp thí (bố thí sự giảng dạy, lời khuyên, an ủi để soi sáng, đem lại bình an tâm hồn cho người khác), vô úy thí (giúp người ta thoát khỏi những nỗi sợ hãi do vô minh gây ra như sợ chết, sợ đau khổ, sợ mất mát… ). Trong ba cách bố thí, thì bố thí cao nhất là vô úy thí, rồi tới pháp thí, và thấp nhất là tài thí.

«Bố thí ba-la-mật» là bố thí một cách tự nhiên, hành động phát xuất từ lòng từ bi thương người của mình. Thấy nhu cầu của người khác thì giúp đỡ. Coi đó như một phản xạ tự nhiên của mình, tương tự như khi mình bị ngứa ở chỗ nào thì gãi đúng chỗ nấy. Khi gãi xong là quên luôn, không ai gãi xong lại kể công với mình là mình đã làm ơn cho mình. Nghĩa là không mong một phần thưởng nào khác ngoài việc thấy chỗ ngứa đã hết ngứa. Niềm vui của người bố thí với tinh thần ba-la-mật, nếu có, chỉ là thấy người mình bố thí được thỏa mãn nhu cầu của họ. Thế là đủ, không mong gì hơn nữa. Thật ra, đối với người phá được chấp ngã, thì người khác và mình chỉ là hai hình tướng khác nhau của một bản thể duy nhất, giống như các chi thể trong một thân. Có bao giờ cái tay gãi ngứa cho cái lưng mà không phải là gãi cho «chính mình» đâu? Vì tay và lưng cũng đều là «mình». Đâu có vấn đề ân huệ giữa tay và lưng. Bố thí ba-la-mật là bố thí mà không cần người chịu ơn hay ai khác biết mình là ai, nên sẵn sàng dấu tên ẩn mặt, không mong lời khen thưởng tán thành.

Trong «bố thí ba-la-mật», thì đối với chính người bố thí, không có bố thí nào cao hơn bố thí nào. Tài thí, pháp thí, hay vô úy thí thì tùy nhân duyên, tùy hoàn cảnh mà làm, không chọn làm cái cao hơn. Người ta cần thứ nào thì giúp người ta thứ ấy. Mọi thứ bố thí đều bình đẳng.

2. Trì giới: là chấp hành nghiêm chỉnh những giới luật trong bậc sống của mình, những bổn phận, nghĩa vụ của mình đối với chính mình, tha nhân, gia đình, xã hội, quốc gia…

«Trì giới ba-la-mật» là trì giới vì thấy việc trì giới ích lợi cho mình và cho người, trì giới một cách tự nhiên vì thấy mình cần phải trì giới, chứ không để tỏ ra mình là người đạo đức, tốt lành, hay để được thưởng công. Tương tự như quả tim đập đúng theo qui luật của nó, vì nó vốn phải đập như vậy mới đem ích lợi cho thân thể. Khi đã nhận ra tính tất yếu của việc trì giới, thì mình trì giới mà không còn thấy mình trì giới nữa. Cũng như hít thở, ăn uống là qui luật tự nhiên của con người để sinh tồn, ta hít thở, ăn uống mà đâu có cảm thấy mình phải làm như vậy để phù hợp với qui luật. Giữ luật như vậy thì cũng tương tự như tinh thần của thánh Âu Tinh: «Cứ yêu đi rồi muốn làm gì thì làm», khi đã yêu hay có lòng từ bi, bác ái (giả thiết là người ấy có trí huệ), thì bất cứ hoạt động nào của người ấy (đương nhiên làm vì yêu) thì cũng đều đúng lề luật. Lúc ấy mình luôn luôn đúng luật mà lại chẳng để ý cũng chẳng tự hào về việc đúng luật của mình.

3. Nhẫn nhục: là vui lòng chịu đựng những đau khổ, buồn phiền, khiêu khích, lăng nhục mà người khác gây ra cho mình, cũng như sẵn sàng gánh chịu những hậu quả tai hại do lầm lỗi của người khác.

«Nhẫn nhục ba-la-mật» là nhẫn nhục mà không cảm thấy mình nhẫn nhục, vì nhận ra thực tướng của những điều gây bực bội, khó chịu ấy là «không», không đáng cho mình phải mất đi sự an tĩnh tâm hồn. Vả lại, vì không chấp ngã, luôn luôn sống trong tâm trạng «vô ngã», không còn «cái tôi», nên không đặt nặng vinh, nhục… do đó, luôn luôn nhìn cuộc đời bằng con mắt thản nhiên, điềm đạm. Do trí huệ mình biết điều xảy đến là nhục, nhưng cũng do trí huệ mà không thấy và cũng không lấy đó làm nhục, nên không có tâm trạng chịu đựng, nén lòng. Nhẫn nhục mà lòng thanh thản, khác hẳn với sự nhẫn nhục bình thường của người đời, trong đó nhẫn nhục chỉ là đè nén không biểu lộ ra ngoài sự tức giận, buồn phiền đang đầy ắp trong tâm hồn.

4. Tinh tấn: là lòng quyết tâm, chuyên cần, siêng năng, cố gắng để đạt cho kỳ được mục tiêu cuối cùng là «trí huệ giải thoát».

«Tinh tấn ba-la-mật» là tinh tấn tới mức sự tinh tấn đã trở thành bản chất của mình, nên mình cố gắng, siêng năng một cách tự nhiên, không còn thấy là mình cố gắng nữa. Hơn nữa, tuy tinh tấn là để đi đến thành công, nhưng tâm hồn không còn nóng ruột mong thành công mau tới, làm như tinh tấn để mà tinh tấn, chứ không còn là để thành công nữa. Nhờ vậy mới tinh tấn được lâu bền, và dù đích còn xa thăm thẳm vẫn cứ bình thản đi tới. Nếu quá mong mỏi thành công, mà thấy thành công còn quá xa, thì sẽ nản chí bỏ cuộc.

5. Thiền định: là tập trung tư tưởng, cột tâm mình lại, không để cho tư tưởng mình chạy lung tung, hoặc bằng cách không nghĩ gì hết, hoặc chỉ nghĩ về một điều nào đó.

«Thiền định ba-la-mật» là tập trung tất cả tư tưởng của mình vào Chân Như, bản thể của mình, cũng là bản thể của vạn pháp, để luôn luôn sống với bản lai diện mục của mình, đồng thời thấy mình là một với Chân Như, với vạn pháp, tâm không còn bị chi phối, ảnh hưởng bởi thế giới hiện tượng nữa. Tuy sống giữa thế giới hiện tượng, vô thường, biến đổi, nhưng tâm không còn biến đổi theo thế giới hiện tượng nữa. Nhờ đó, trí huệ ba-la-mật mở ra, khiến ta phát sinh «Tâm vô sai biệt» và «Tâm bình đẳng»..

6. Trí huệ (hay Bát-nhã) (2*): là sự sáng suốt, phân biệt chân giả.

«Trí huệ ba-la-mật» là sự hiểu biết rõ ràng và đúng đắn, thấu triệt được chân tướng của vạn pháp. Trí huệ này vượt khỏi cảnh giới «nhị nguyên», khác hẳn với thứ lý trí «biện biệt» bình thường, cho dù lý trí ấy có siêu đẳng đến đâu. Đây là thành tựu cuối cùng của việc tu học Phật, là điều kiện cần thiết để được giải thoát thành Phật.

Khi thi hành lục độ đúng với tinh thần «ba-la-mật», hành giả đã được giải thoát một phần nào, hay nói đúng hơn, phải có tâm hồn giải thoát mới có thể có tinh thần «ba-la-mật».

Tính cách của giới luật

Luật hay giới là những nguyên tắc căn bản để những ai tu hành cứ việc tuân thủ, không cần phải suy tư học hỏi nhiều mà vẫn có thể đi đúng đường. Nó tạo cho người tu hành một thói quen, một lề lối sống, lề lối tư tưởng, ăn nói, hành động hợp với đạo giải thoát, để rồi một ngày kia lối sống đó trở thành bản tính của họ. Lúc đó họ giữ luật mà không còn cảm thấy luật lệ gò bó mình nữa. Và nhờ giữ luật lệ như thế, trí huệ họ sẽ dần dần mở ra, khiến họ nhận ra được cái cốt tủy của lề luật là thực hiện «bi, trí, dũng, (3*)» tức những yếu tố rất cần thiết để đạt được giải thoát. Lúc đó họ sẽ nhận ra rằng luật lệ dẫu sao cũng chỉ là những nguyên tắc chung, cứng ngắc, không phải lúc nào, trường hợp nào cũng phù hợp với những hoàn cảnh đặc thù của đời sống và thực hiện được mục đích của nó là «bi, trí, dũng». Ý thức được như vậy, họ sẽ không còn nô lệ cho lề luật nữa, và họ được giải thoát khỏi lề luật. Lúc đó, họ không còn hành động, nói năng, suy nghĩ theo lề luật nữa, nhưng theo lòng từ bi bao la và trí huệ thông suốt của họ, là điều mà họ thành tựu được sau bao năm tu tập theo giới luật.

Không câu chấp mãi vào giới luật

Lề luật dẫu sao cũng chỉ là phương tiện nâng đỡ họ lúc đầu, khi đời sống tâm linh của họ chưa vững mạnh, tương tự như những cọc gỗ nâng đỡ cho cái cây còn non luôn luôn mọc thẳng. Nhưng khi cây đã vững mạnh, nó không cần tới những cọc đó nữa, nó cứ mọc theo bản tính tự nhiên của nó mà vẫn cứ thẳng, và những cơn gió dù mạnh đến đâu cũng không làm cho nó mọc xiên hay cong được. Như vậy có nghĩa là vai trò của lề luật có giới hạn, nó có tính cách thời gian và phương tiện, nó chỉ có nhiệm vụ dẫn ta đi trên một khoảng đường của hành trình tâm linh. Khoảng đường đó giống như một khúc sông phải đi qua, còn luật lệ - cũng như các pháp môn phương tiện khác - giống như chiếc đò ta phải dùng để đi qua khúc sông ấy. Sau khi đi hết khúc sông đó, lộ trình mới không còn là đi trên nước nữa, thì ta phải bỏ đò lại bờ sông, chứ không nên vì quí chiếc đò đã giúp mình đi một quãng đường dài mà vác đò đi theo. Trên lộ trình mới này, chiếc đò không những chẳng lợi cho mình mà còn cản trở bước tiến của mình nữa. Đó là giai đoạn ta phải tự giải phóng mình «khỏi ách của lề luật», nói theo ngôn từ Kinh Thánh.

Một câu chuyện thiền minh họa cái lý trên. Hai vị tăng khi trở về tu viện phải băng qua một dòng suối rộng đầy nước. Lúc đó, trời sắp tối, có một cô gái cũng muốn băng qua suối nhưng không biết làm cách nào được vì không có phương tiện. Thấy thế, vị sư già bèn bồng cô gái qua suối. Khi về tới cổng tu viện, vị sư trẻ hỏi vị sư già: «Tại sao thầy lại phạm giới cấm đụng chạm tới thân thể phụ nữ như vậy?». Vị sư già trả lời: «Tôi đã bỏ cô gái đó ở ngay bờ suối, tại sao thầy lại đem cô gái về tới tận đây?».

Cả hai vị sư đó đều đúng. Vị sư trẻ đúng vì trình độ của ông đang thích hợp với việc tuân thủ lề luật một cách tuyệt đối, trí huệ chưa thấy được cái lý phải giải thoát khỏi lề luật. Còn vị sư già cũng đúng, và đúng trong trình độ cao hơn, trình độ không còn nô lệ cho lề luật nữa. Nếu vị sư trẻ mà làm như vị sư già là lỗi luật, là không đúng, là có hại cho tâm linh mình. Ông không bế cô gái mà tâm trí ông đã bị nhiễm hình ảnh của cô ấy cho tới khi về tới tu viện, huống gì khi ông phạm luật là bế cô gái. Nhưng nếu vị sư già ở trình độ của mình - bế cô gái nhưng tâm không bị nhiễm - mà không làm như vậy thì cũng không đúng, và như thế là kém trí huệ. Tương tự như việc ăn đồ cúng trong thư Phaolô (1 Cr 8): có người ăn đồ cúng thì đúng, người khác ăn thì sai (4*).

Tuy nhiên, bao lâu luật lệ vẫn ích lợi cho hành giả thì hành giả nên giữ luật. Trên con đường tu tập (cũng như trong cuộc đời), những người có căn trí lanh lợi thường hay ỷ vào sức mình, không chịu ép mình vào khuôn phép kỷ luật, nên cuối cùng chẳng thu hoạch được kết quả gì tốt đẹp. Trái lại, có những kẻ căn trí chậm lụt, nhưng lại dễ thành công trên đường đời cũng như trong việc tu tập, là vì họ nhận biết sự yếu kém của mình, nên chịu khó ép mình vào kỷ luật, vào luật lệ, không tự mãn tự cao. Hạng người lanh lợi trên giống như người vẫn còn phải đi trên sông mà tưởng đã tới bờ nên bỏ đò để rồi bị chìm nghỉm giữa dòng nước.

Tịnh Độ Tông

Một pháp môn dễ dàng mà bảo đảm

Đây là một pháp môn của Phật có đặc điểm là dễ tu dễ chứng, thích hợp với đại đa số quần chúng. Với pháp môn này, bất luận hạng người nào, căn cơ cao hay thấp, trong thời gian hoàn cảnh nào cũng đều tu hành được. Nếu so sánh các tông phái khác như những con đường đi đến giác ngộ và giải thoát, thì Tịnh Độ tông là một đại lộ bằng phẳng, rộng rãi, mát mẻ, an toàn, dễ đi và mau đến, không sợ gặp nguy hiểm hay chướng ngại giữa đường. Chính vì thế, từ xưa đến nay, các Phật tử cũng như các Tăng Ni, rất nhiều người đã lựa chọn pháp môn này để tu hành. Và tông phái này một phần nào tương tự với lối tu hành và sống đạo Kitô giáo.

Cương yếu

Cương yếu của pháp môn Tịnh Độ tông là Tín - Nguyện - Hạnh (cũng như cương yếu của Thiền tông là Giới - Định - Huệ). Ba điểm này ví như ba chân của một cái vạc, thiếu một chân thì vạc không đứng được.

1. Tín:

Tín là đức tin vững chắc, là niềm tin tưởng sâu xa, tin đến độ không gì lay chuyển được. Đức tin vững chắc sẽ tạo nên một sức mạnh rất lớn. Trong hai cuốn Khởi Tín Luận và Tín Tâm Minh, đức tin đã được Mã Minh và Tăng Xán (hai vị tổ của Phật giáo Trung Hoa) đề cao và đặt nặng trong việc tu hành, coi Tín Tâm là yếu tố quan trọng đầu tiên để nhập đạo. Niềm tin trong Phật giáo là tin vào những gì đáng tin, những gì hợp lý. Thí dụ: về phương diện sức khỏe, tin vào một vị thầy thuốc nổi danh, ai đến với ông cũng đều hết bệnh, là tin hợp lý và sáng suốt. Đó là chánh tín. Chánh tín khác với mê tín. Mê tín là tin một cách mù quáng, không hợp lý, tin những điều không đáng tin, không có cơ sở, thiếu bằng chứng.

Xét về mặt nhân bản thì đức tin trong Tịnh Độ tông có phần nào tương tự như đức tin Kitô giáo, nghĩa là khác với thứ đức tin trong các pháp môn khác. Ở một số pháp môn khác, Phật giáo lại không chấp nhận loại đức tin này, chẳng hạn có lúc Phật nói: Đừng tin một điều gì khi chính mình chưa chứng nghiệm, cho dẫu là Phật nói, cho dẫu cả thế giới đều tin, hay một cuốn kinh điển có uy tín nói… Nhưng để biểu dương pháp môn Tịnh Độ này, Phật lại đề cao đức tin, một đức tin chỉ dựa vào sự khả tín, sự hợp lý chứ không dựa trên chứng nghiệm. Thứ đức tin này rất giống với niềm tin Kitô giáo, nếu có khác thì khác ở đối tượng tin. Trường hợp này là cứ tin trước rồi sẽ chứng nghiệm sau. Phật nói: «Đức tin là mẹ sinh ra các công đức. Người có đức tin có thể thành tựu quả Bồ Đề» (kinh Hoa Nghiêm), «Đức tin là hạt giống, là của cải tốt lành cho con người ở trần gian». Đức tin trong Tịnh Độ tông có 3 đối tượng:

- Tin vào Phật: vì Phật hoàn toàn sáng suốt, biết các việc quá khứ, hiện tại cũng như tương lai, thấy tất cả mọi thế giới trong vũ trụ, những điều sâu kín nhất trong lòng dạ chúng sinh, hiểu biết các pháp rõ ràng, Ngài lại có lòng từ bi vô hạn trên tất cả mọi chúng sinh, và Ngài không bao giờ dối trá lường gạt ai. Ngài đã quả quyết có một cõi cực lạc gọi là cõi A-Di-Đà, một cõi cực kỳ trang nghiêm thanh tịnh do Đức Phật A-Di-Đà cai quản, thế giới đó cũng có thật như thế giới chúng ta đang sống đây. Như vậy, chắc chắn điều Ngài quả quyết đó phải có thật.

- Tin vào Pháp: nghĩa là tin vào pháp môn Tịnh Độ là pháp môn dễ tu chứng, có bảo đảm chắc chắn, và nếu thực hành đúng theo pháp môn này, chắc chắn sẽ được vãng sinh về cõi cực lạc A-Di-Đà.

- Tin vào mình: Tin rằng mình có đầy đủ khả năng và nghị lực để tu pháp môn này, vì pháp môn này không có gì khó vượt sức của mình. Chỉ cần mình tu tập cho đúng và luôn luôn cố gắng là đủ.

2. Nguyện:

Nguyện là ước nguyện, mong muốn, là ý chí quyết tâm thực hiện pháp môn này. Đó là động cơ thúc đẩy hành giả tu hành cho tới khi thành quả. Người ta vẫn nói: «Quyết tâm là mẹ thành công», mọi thành công trên đời đều do quyết tâm, do đó phải lập nguyện cho vững, cho thiết tha. Một kiểu mẫu về «nguyện» là 48 lời nguyện của Phật A-Di-Đà khi còn là tỳ-kheo (tu sĩ xuất gia), mà chúng tôi xin trích ra hai lời:

- «Sau khi Ta thành Phật, chúng sinh ở mười phương một lòng tin theo muốn về cõi của Ta, niệm từ 1 đến 10 niệm, nếu chúng sinh ấy không được vãng sinh, thì Ta thề không thành bậc Chánh Giác».

- «Sau khi Ta thành Phật, chúng sinh ở mười phương nghe danh hiệu Ta, nếu chuyên niệm cõi nước Ta mà không được thỏa nguyện, thì Ta thề không thành bậc Chánh Giác».

3. Hạnh:

Hạnh là chuyên cần thực hiện pháp môn này theo như chí nguyện đã lập trên, nghĩa là ngày đêm, tâm trí luôn luôn quán tưởng tới Phật, tới các đặc tính siêu việt của Phật…

Nếu tin (tín) mà không ước ao mong muốn và đi đến quyết tâm thực hiện (nguyện) thì chỉ là tin xuông, vô bổ. Nhưng nếu mong muốn ao ước (nguyện) mà không đem ra thực hành (hạnh) thì không đem lại kết quả gì. Có đủ ba yếu tố Tín, Nguyện, Hạnh là có thể bước lên đường đi đến cõi Cực Lạc. Cuộc hành trình ấy có thể mau hoặc chậm, dễ dàng hoặc khó khăn, nhưng hễ đã có đủ ba yếu tố ấy, thì chắc chắn sẽ thành công.

Phương pháp thực hành: 5 cách niệm Phật

Tịnh Độ là một pháp môn rất giản dị chỉ cần niệm Phật là đủ. Nhưng niệm Phật có rất nhiều cách nhiều kiểu. Tùy theo căn cơ trí huệ mà mỗi người hiểu và thực hành niệm Phật khác nhau. Sau đây là một vài cách niệm Phật:

1. Trì danh niệm Phật:

Trì danh niệm Phật là chỉ việc niệm danh hiệu của Đức Phật A-Di-Đà, hay đọc câu «Nam-mô A-Di-Đà Phật». Hành giả cứ chuyên tâm trì niệm như vậy suốt ngày, từ khi mới thức dậy cho đến lúc đi ngủ. Lúc nào cũng niệm không để cho gián đoạn, cho dẫu đi, đứng, nằm, ngồi, ăn… Không niệm ngoài miệng thì niệm trong tâm trí… Và đương nhiên cố gắng tập trung tư tưởng vào việc niệm được chừng nào hay chừng nấy. Tránh niệm như một con vẹt hay như một cái máy. Phải để hết tâm trí vào việc niệm, niệm với tất cả tâm hồn. Đây là cách niệm đơn giản nhất, dễ nhất.

2. Tham cứu niệm Phật:

Tham cứu niệm Phật là vừa niệm vừa suy gẫm câu mình niệm, chẳng hạn quán xem câu niệm nghĩa là gì, niệm để làm gì, nó từ đâu đến, sẽ đi về đâu, niệm đây là ai niệm, v. v… Nhờ niệm Phật kiểu này, vọng tưởng càng ngày càng chìm lắng, tâm càng ngày càng định, và dần dần sẽ đạt được «nhất tâm bất loạn».

3. Quán tượng niệm Phật:

Quán tượng niệm Phật là tưởng tượng như mình đang ở trước tượng Phật hay trước mặt Phật, chú tâm chiêm ngưỡng, quán xét các tướng tốt của Ngài đồng thời liên tưởng tới các đức tính của Ngài. Chẳng hạn khi chiêm ngưỡng đôi mắt Phật thì liên tưởng tới trí huệ Phật, sự thông sáng của Ngài trong cách nhìn sự vật và cách giải quyết vấn đề, chiêm ngưỡng trí huệ của Ngài, cách Ngài sử dụng trí huệ vào lời nói, hành động… Khi chiêm ngưỡng nụ cười hiền hòa của Phật thì liên tưởng tới đức tính từ bi hỉ xả của Ngài, chiêm ngưỡng lòng từ bi hỉ xả đó toát ra thế nào trong mọi cử chỉ, phong thái, lời ăn tiếng nói… Nhờ quán về trí huệ của Ngài mà trí huệ ta càng ngày càng mở ra, tánh «si» của ta nhạt dần. Nhờ quán tâm từ bi của Ngài mà tâm từ bi ấy lây lan sang ta, khiến tính «sân» của ta cũng bớt đi dần.

Càng chiêm ngưỡng các tính tốt của Ngài thì những đức tính đó càng ảnh hưởng sâu đậm đến con người của ta đến độ trong ta có sự biến đổi nên giống Ngài. Đó là một phương pháp tâm lý rất hay, phần nào tương tự như phương pháp chiêm niệm trong linh hạnh Kitô giáo… Nhờ tập trung tinh thần quán tưởng những cái hay cái đẹp của Ngài, mà những cái hay cái đẹp đó càng ngày càng ăn sâu vào tâm thức ta, thấm nhuần vào tận tiềm thức, vô thức của ta, lâu dần tâm ta sẽ thanh sạch, không còn những ý niệm ác độc, và tự động trở nên giống tâm Phật, không cần cố gắng nhiều. Đây là một phương pháp tự kỷ ám thị tuyệt diệu.

4. Quán tưởng niệm Phật:

Quán tưởng niệm Phật là quán tưởng Đức Phật A-Di-Đà ở trước mặt, ngồi hay đứng trên hoa sen, phóng tỏa hào quang, và ta hoàn toàn tràn ngập trong ánh sáng của Ngài. Ta quán tưởng Ngài đang dùng thần lực truyền sức mạnh sang cho ta, biến đổi thân tâm ta, tẩy rửa tâm thức ta, tăng cường trí huệ, lòng từ bi và can đảm cho ta. Ta quán tưởng sau này mình cũng sẽ thành Phật như Ngài, đầy trí huệ, từ bi, can đảm như Ngài, và ta quán tưởng mình sẽ hành xử như Ngài trong những trường hợp cụ thể của đời sống ta. Ta quán tưởng mình trở thành một với Ngài, mình là Ngài và Ngài là mình.

Ta cứ quán tưởng như thế mãi, trong lúc ta đi đứng nằm ngồi cũng như trong lúc làm việc, giải trí, đối nhân xử thế, giải quyết vấn đề, ta cứ quán tưởng mình với Đức Phật A-Di-Đà là một: Ngài đang suy tưởng, nói năng, hành động trong con người ta với tất cả trí huệ, lòng từ bi và dũng lực của Ngài. Cứ tu tập như thế cho đến khi mở mắt hay nhắm mắt, lúc nào ta cũng thấy hình ảnh và phong cách của Đức Phật A-Di-Đà hiện diện trong tâm thức ta, và ta không còn thấy con người của ta nữa, mà chỉ còn thấy Đức Phật A-Di-Đà chiếm trọn bầu trời ý thức của ta. Được như thế là ta đã tu tập thành thục pháp quán này. Hiệu quả của phương pháp này thật tuyệt vời, biến đổi tâm thức ta mau chóng đến chỗ giác ngộ giải thoát.

5. Thật tướng niệm Phật:

Sau khi đã tu tập thuần thục pháp môn «quán tưởng niệm Phật» trên, ta đạt tới chỗ giác ngộ rằng ta với Phật là một, và từ đó đi tới giác ngộ ta và thế giới vũ trụ này là một. Lúc đó ta không còn cảm thấy có ta có người, có tự thể và tha thể, không còn thấy có người niệm và Phật là đối tượng niệm nữa, mà chỉ thấy hiện hữu có các MỘT, cái DUY NHẤT, chỉ còn có một cái TÂM yên lặng chiếu soi, hoàn toàn tịch tịnh, trong đó không còn có hai, không còn đối đãi (có-không, thiện-ác, cao-thấp, năng-sở, bỉ-thử, nhĩ-ngã, v. v… ). Đến chỗ này, kinh Di-Đà gọi là được «nhất tâm bất loạn», là đạt đến chỗ «vô niệm».

Vô niệm không phải là không niệm, mà niệm được tới cái không, tức niệm tới Bản Thể Chân Như, là Chân Tâm không sinh diệt, không khứ lai, bình đẳng như như, không phải hư không cũng không phải thực hữu: đây là một ý niệm hoàn toàn xa lạ với não trạng nhị nguyên, với nguyên lý đồng nhất, triệt tam của luận lý học. Cái MỘT đó chính là thật tướng của vũ trụ vạn vật. Thật tướng là không có tướng, nghĩa là không có hình tướng, hình thể, đặc tính… Tất cả những gì ta thấy được nơi vạn vật đều là tướng, là những giả tướng (giả hay huyễn trong Phật giáo có nghĩa là chóng qua, hay thay đổi, không trường tồn). Kinh Tứ Thập Nhị Chương có chép: «Niệm đến chỗ vô niệm mới là chân niệm». Niệm Phật tới mức độ này mới hoàn toàn rốt ráo, cao siêu. Khi đạt tới đây ta mới chứng nghiệm được sự an lạc trong tâm hồn và sự giải thoát ngay tại thế.

Qua những cách niệm Phật như thế, ta thấy Tịnh Độ tông là một pháp môn rất dễ dàng, ai tu theo cũng được, dù là một người thất học, trí huệ chậm lụt, hay một bậc thức giả quán chúng, vì trong pháp môn này có đủ mọi trình độ. Pháp môn này sẽ dần dần đưa dẫn người tu theo nó lên một trình độ tâm linh rất cao. Chính vì thế, pháp môn này rất phổ biến.

Đó là Tịnh Độ Tông, một tông phái của Đại Thừa rất thịnh hành tại Việt Nam và tại những nơi Đại Thừa thịnh hành. Song song với Tịnh Độ Tông, còn một tông phái Đại thừa khác rất quan trọng là Thiền Tông.

Thiền Tông

Thiền là gì?

Thiền tông là một tông phái Phật giáo lấy Thiền làm phương pháp tu tập của mình. Mà Thiền là gì thì các vị đạo sư, thiền sư không mấy ai định nghĩa rõ ràng cả. Cứ tu thiền đến khi giác ngộ người ta sẽ hiểu Thiền là gì, tùy theo sự giác ngộ của mình. Chánh niệm và chánh định trong Bát Chánh Đạo của Tứ Diệu Đế là một cửa ngõ dẫn ta vào Thiền.

Tuy nhiên, chữ Thiền hiểu theo nghĩa gốc của nó là «để tâm vắng lặng không cho khởi các vọng tưởng tư lự», do tiếng Phạn là Dhyâna, phiên âm sang tiếng Việt là Thiền, hay Thiền-na. Và bình thường, người ta hiểu Thiền là Thiền định. Thiền định là chữ ghép tắt của hai từ Thiền-na (Dhyâna) và Định tâm (Samadhi), có nghĩa: tập trung tư tưởng vào một đối tượng duy nhất, không cho tán loạn, để cho tâm thể được vắng lặng, tâm dụng được sáng tỏ, mạnh mẽ, để quan sát và suy nghiệm chân lý. Nhưng, tu Thiền tông càng cao, chữ Thiền càng được hiểu xa nghĩa gốc của nó. Lúc đó Thiền có thể có nghĩa là trí huệ, là chân lý, là Đạo, là Phật tánh, là Tâm…

Thiền tông nói chung được chia làm hai trình độ: Tiểu thừa và Đại thừa. Thiền Tiểu thừa chỉ thực hành Thiền theo nghĩa gốc của từ ngữ, là tham thiền nhập định, ngồi thiền (tọa thiền) để trụ tâm vào một ý tưởng, một chân lý, một đức tính nào đó, nhờ đó trí huệ ngày càng sáng ra. Tuy nhiên, Thiền Tiểu thừa không đem lại những chứng quả mau lẹ, lớn lao và toàn diện như Thiền Đại thừa, mà chỉ đem lại những kết quả hạn hẹp, chậm chạp, tuần tự, tu một pháp thì chỉ trừ được một phiền não. Trong phạm vi hạn hẹp của tiểu luận này, chúng tôi không muốn nói nhiều hơn về Thiền Tiểu thừa, vì nó không đem lại nhiều ích lợi cho độc giả. Chúng tôi xin nói về Thiền Đại thừa.

Thiền Đại thừa là pháp môn chỉ dành riêng cho những người thượng căn rất thông minh và lanh lợi tu hành. Yếu tố căn bản của Thiền Đại thừa là trí huệ. Thiền giả phải lấy trí huệ để quay về với chính mình, với ý thức, với tâm thức, với những gì sâu thẳm nhất, căn bản nhất của hiện hữu mình. Nếu thiếu trí huệ, thiền giả khó thâu hái được kết quả, và tốt hơn, nên theo một pháp môn dễ hơn.

Tâm: cốt lõi của mọi tông phái Phật giáo

Sách Đại Học có câu: «Dục bình thiên hạ, tiên trị kỳ quốc. Dục trị kỳ quốc, tiên tề kỳ gia. Dục tề kỳ gia, tiên tu kỳ thân. Dục tu kỳ thân, tiên chánh kỳ tâm». Nghĩa là: Muốn làm cho thiên hạ thái bình thì trước tiên hãy làm cho nước mình được bình an thịnh trị đã. Muốn nước thịnh trị thì phải làm cho gia đình mình trên dưới thuận hòa đã. Muốn nhà mình thuận hòa thì mình phải tu thân thành người hoàn hảo đã. Muốn tu thân thì phải làm cho TÂM mình ngay thẳng, trong sáng đã. Như vậy, muốn thành tựu được việc lớn như bình thiên hạ cho đến việc nhỏ như tu thân, thì cái khởi đầu quan trọng nhất là TU TÂM.

Đó là câu nói của Đạo Nho, nhưng rất phù hợp với chủ trương của Đạo Phật. Và theo đạo Phật, muốn tu tâm thì trước hết phải biết được cái tâm của mình. Vì tu tâm mà không biết tâm là gì thì cũng giống như muốn sửa chữa một vật mà không biết vật ấy là vật nào, ở đâu, như thế làm sao tu sửa được? Do đó, căn bản của mọi pháp môn tu hành là giác ngộ được tâm mình. Thật vậy, khi luận về Tối Thượng thừa, Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn quả quyết: «Không biết được bản tâm, không thấy được bản tánh, học đạo vô ích».

Vấn đề thật rõ ràng: nội dung quyết định của việc tu tập là phải «NGỘ TÂM KIẾN TÁNH». Người cố gắng tu hành hết sức chuyên cần, tu đủ mọi pháp môn, nếu không ngộ được tâm mình hầu lấy đó làm căn bản để tu, thì cũng giống như một nông dân kia muốn trồng lúa, nên sớm tối cày ruộng, nhổ cỏ, bón phân, tưới nước đầy đủ, nhưng không hề biết điều cốt yếu là phải gieo hạt giống xuống, nên không gặt được hạt lúa nào, và tất cả công lao sức lực bỏ ra hoàn toàn vô ích. Trong kinh Lăng Nghiêm, Phật ví những người tu hành mà không giác ngộ bản tâm giống như người muốn nấu cơm mà lại dùng cát để nấu. Vì TÂM là Nhân, là hạt giống sinh ra Phật Quả. Việc tu hành và các pháp môn chỉ là Duyên, là những gì tạo điều kiện thuận lợi cho nhân, cho hạt giống phát triển thành cây và sinh hoa kết quả. Có nhân mà không duyên, hay có duyên mà không nhân đều không thành tựu được quả. Cũng vậy, giác ngộ bản tâm mà không tu, hay tu mà không giác ngộ được bản tâm, đều không thể thành tựu Phật Quả.

Có thể nói TÂM là một của cải rất lớn, là kho tàng quí nhất của con người, nhưng lại là cái mà con người hay bỏ quên, nhiều khi không biết tới. Nó là trụ cột, là cốt lõi của đời sống tâm linh: không ý thức được bản tâm mình, làm sao dám nói là mình có đời sống tâm linh? Và cái mà người tu Phật đắc được sau bao nhiêu năm tu hành là cái gì? Chính là cái mà ai cũng có sẵn: BẢN TÂM của mình. Đắc Đạo là đắc cái mình vốn có sẵn, là thấy được cái «ở ngay trước mắt» mình, cái mà mình sử dụng hằng ngày hằng phút trong đời sống: cái TÂM của mình. Hình ảnh nhà Thiền dùng để chỉ những người tu hành, tìm đạo mà chưa giác ngộ được bản tâm là «cưỡi trâu tìm trâu» hay «cá ngoài biển đi tìm nước».

«Tâm» là gì?

Chữ TÂM trong Phật giáo có rất nhiều nghĩa. Theo Phật Học Từ Điển của Đoàn Trung Còn, TÂM được định nghĩa như sau:

1. Về vật chất: Tâm là:

a) trái tim.

b) chỗ chính giữa: như trung tâm, tâm điểm.

2. Về tinh thần: Tâm là:

a) lòng dạ, nỗi niềm cảm động (như: an tâm, loạn tâm, ưu tâm, hỷ tâm).

b) nội (bề trong), trái nghĩa với ngoại (bề ngoài) (như tâm nhãn: con mắt bên trong).

c) chí, lòng cương quyết (như: nhất tâm, chuyên tâm).

d) ý (citta), tức tâm ý (như: tham tâm, sân tâm, si tâm, bồ-đề tâm).

e) thức (vijnna), tức tâm thức (người ta vẫn thường gọi A-lại-da thức là tâm).

g) trí, trí thức, tâm trí (như: phàm tâm, thánh tâm, Phật tâm).

h) cái linh giác chung của chúng sinh, vạn vật, vũ trụ, tức là tâm linh, thần hồn (như trong kinh Niết Bàn, quyển 34, Phật nói: «Những chúng sinh ở đời làm thiện làm ác, khi xả thân thì tứ đại đều tan rã hư hoại, lúc ấy người nào đã làm nghiệp thiện thì cái tâm đi lên, kẻ nào làm nghiệp ác thì cái tâm đi xuống»).

i) căn bản, chỗ phát sinh, chỗ trụ cốt (như: tâm địa, tâm vương).

k) tánh, tức tâm tánh (như: tâm bình, tâm trực).

l) chỗ bí mật (như: tâm sự, tâm truyền. Tâm ở đây đối lại với sắc, trần, cảnh, thân).

Tất cả những định nghĩa trên chỉ đưa ra cho chúng ta một ý niệm về TÂM mà Phật muốn nói đến, vì không định nghĩa nào diễn tả được cái TÂM ấy.

Cái TÂM mà chúng ta muốn nói tới ở đây là một điều rất khó định nghĩa. Người ta chỉ có thể nói những gì không phải là TÂM, mà không thể nói TÂM là gì. Nhưng cái TÂM đó được quan niệm (chứ không phải định nghĩa) như sau: TÂM không có hình tướng nên không thể thấy được, nghe được, ngửi được, cảm nhận được, nhưng chính nhờ TÂM mà ta thấy, nghe, cảm nhận, biết được mọi thứ. Có thể nói TÂM là cái gì sâu thẳm nhất nơi con người, sâu thẳm hơn cả cái «tôi», cái bản ngã của ta nữa. Không thể nhận thức được cái TÂM một cách trực tiếp, mà chỉ có thể nhận thức được cách gián tiếp qua những biểu hiện muôn hình vạn trạng của nó. Có thể dùng hình ảnh dòng điện để một phần nào minh họa cái TÂM đó. Dòng điện không thể nhìn thấy, nghe thấy, ngửi thấy… nhưng người ta có thể biết được là có dòng điện khi rờ vào thấy bị giật, khi thấy bóng đèn sáng, thấy quạt máy quay, thấy bàn ủi hay bếp điện nóng lên, thấy tủ lạnh tỏa hơi lạnh ra… Điện thì sinh ra ánh sáng, sức nóng, chuyển động… Đó chỉ là những biểu hiện của dòng điện chứ không phải là chính dòng điện. Và chỉ qua những biểu hiện đó ta mới biết là có dòng điện hay không. Cũng vậy, nghe, thấy, biết, nhận thức, ý thức… chỉ là những biểu hiện của TÂM chứ TÂM không phải là những cái đó. Và nhờ những biểu hiện đó mà trí huệ ta mới nhận thức được có cái TÂM. Chỉ có trí huệ mới nhận ra cái TÂM đó thôi.

Nhưng giác ngộ được TÂM không phải chỉ là có một ý niệm về TÂM như thế. Ngôn ngữ chỉ có thể đưa ta tới một giới hạn nào đó, để rồi trí huệ của con người phải vượt qua giới hạn đó mới giác ngộ được. Sự vượt qua này là một bước nhảy vọt. Giác ngộ bản tâm cũng chính là «kiến tánh». Tánh ở đây là tánh của TÂM. Kiến tánh là thấy được tánh của TÂM, là giác ngộ được «Bản Lai Diện Mục» của mình, là thấy được cái căn bản của chính mình, cái nền tảng của hiện hữu mình. Giác ngộ được tự tâm, hay kiến tánh, chính là khởi điểm của pháp môn Thiền tông.

Giác ngộ

Giác ngộ và cảm nghiệm được «Tự Tâm» mình là bước đầu cần thiết phải thực hiện để có thể phát triển đời sống tâm linh lên cao mãi. Trong việc tu hành của Phật giáo, việc giác ngộ được «Tự Tâm» này ví như hạt giống, là yếu tố tối cần để việc tu hành đi đến thành công, tức thành Phật và giải thoát. Không có hạt giống thì việc trồng trọt trở thành vô ích, cho dù có chăm chỉ cày bừa, nhổ cỏ, bón phân, tưới nước đầy đủ.

1. Tâm mình là Phật

Tổ dạy: «Tự Tâm mình là Chân Phật, Tự Tánh mình là Chân Pháp. Ngoài Tâm không có Phật, và ngoài Tánh không có Pháp», và «Tánh tức là Tâm, Tâm tức là Phật, Phật tức là Đạo, Đạo tức là Thiền, một chữ Thiền thánh phàm suy lường chẳng đặng». Nghĩa là sau khi giác ngộ được tâm mình, hành giả phải quay vào bên trong để thấu suốt nội tâm mình. Lúc này hành giả không còn cầu Phật ở ngoài mình nữa, vì Phật không thể có được ở ngoài tâm mình. Tâm mình chính là một kho tàng trí huệ, là nguồn mạch từ bi, là nơi phát sinh ra sức mạnh vô tận. Vì thế, không cần phải tìm trí huệ, từ bi, hay sức mạnh ở đâu khác, tất cả đều ở tâm mình mà ra. Và tâm mình chính là Phật. Phật chính là bản lai diện mục của mình. Một câu chuyện thiền minh họa cái bản lai diện mục này:

Một con sư tử có thai sắp tới ngày sinh con. Hôm đó nó phải nhảy qua một con suối rộng. Vì quá ráng sức, nên khi nhảy qua được dòng suối, nó liền sinh ra một con sư tử con rồi chết. Sư tử con được một bầy nai đem về nuôi. Sư tử con lớn lên giữa bầy nai và sinh hoạt y như những con nai khác: cũng ăn cỏ, cũng kêu be be. Sư tử con càng ngày càng lớn, nhưng không hề biết «bản lai diện mục» của mình. Một hôm, một con sư tử khác trông thấy con sư tử nai cũng to như mình, nhưng lại hiền lành ăn cỏ giữa bầy nai, nó bèn chạy tới xem sao. Sư tử nai thấy sư tử thực tới thì cũng sợ hãi chạy bán sống bán chết như những con nai khác. Con sư tử thực bèn bắt cho bằng được con sư tử nai, và chỉ cho nó thấy rằng nó là sư tử chứ không phải nai. Con sư tử nai mới đầu hết sức ngạc nhiên, không thể tin được. Nhưng khi con sư tử thật cho nó nhìn thấy bóng mình dưới mặt hồ trong, tập cho nó ăn thịt uống máu những con thú khác, và tập cho nó gầm lên, bấy giờ nó mới hoàn toàn thấy nó là sư tử. Từ khi «giác ngộ» được mình là sư tử, thấy được «bản lai diện mục» của mình là sư tử, con sư tử nai bỗng nhiên cảm thấy như sức mạnh, sự oai vệ hùng hổ của một con sư tử đến với mình. Thế là từ đó, nó là sư tử, nó không còn sống cái kiếp nai như trước nữa.

Người chưa giác ngộ được Phật tánh của mình, thì thấy mình là chúng sinh, phải cầu lụy Phật, vì cảm thấy mình yếu đuối, dốt nát, cũng như con sư tử nai tưởng mình là nai, thấy sư tử thật hay những thú dữ khác thì sợ hãi chạy trốn. Còn người giác ngộ được tâm mình là Phật, thấy được thật tánh của mình, thì nhận ra mình không còn là chúng sinh yếu đuối nữa, không còn thấy phải cầu lụy Phật ở bên ngoài mình nữa, mà thấy mình chính là Phật, với tất cả lòng từ bi, trí huệ và dũng lực của một vị Phật, tương tự như con sư tử nai kia khi nhận ra được «bản lai diện mục» của mình, thật tánh của mình là sư tử vậy.

Câu chuyện trên chỉ minh họa phần nào thực tế thôi, chứ thực tế không nhanh chóng được như vậy, trừ trường hợp mình đã dứt được hết «nghiệp chướng oan khiên» mới có thể «kiến tánh thành Phật» ngay được như trường hợp Huệ Năng. Còn bình thường thì sau khi giác ngộ, cần phải có một thời gian tu tập lâu dài nữa mới đi đến kết quả. Cũng như trong thực tế, một con sư tử nai, khi «giác ngộ» mình là sư tử, thì không phải chỉ trong một ngày một phút nó có thể bỏ được thói quen ăn cỏ kêu be be của loài nai, hay bỏ được tính nhát đảm sợ sệt mà nó đã huân tập từ khi bắt đầu sống với bầy nai. Thời gian đầu khi con sư tử nai mới «giác ngộ» mình là sư tử, chắc chắn nó vẫn cảm thấy run sợ khi gặp một con chó sói hay một con cáo. Muốn thành một con sư tử chính hiệu, nó cũng cần một thời gian «tu tập».

Cũng vậy, con người vì sống trong vô minh biết bao đời bao kiếp, đã huân tập không biết bao nhiêu điều ác điều xấu, nhiễm tập không biết bao nhiêu thói quen không tốt, lề lối tư tưởng không đúng, nên cũng cần có một thời gian khá lâu mới có thể bỏ được tư cách và phong cách chúng sinh để tập lấy tư cách và phong cách của một vị Phật. Nhưng chắc chắn một điều là khi đã biết bản chất mình là Phật thì việc tu tập để «trở nên» một vị Phật chính hiệu sẽ dễ dàng và mau chóng hơn khi chưa giác ngộ rất nhiều. Cũng như con sư tử nai nếu không bao giờ «giác ngộ» mình là sư tử, thì cũng không bao giờ trở thành sư tử chính hiệu được, phải biết bản chất của mình là sư tử thì mới có thể thành sư tử đúng nghĩa được.

2. Chân Tâm và vọng tâm

Tâm ta chính là Phật. Nhưng sở dĩ cho tới nay ta chưa phát huy được hết khả năng của tâm Phật đó, là vì nó như một kho tàng bị chôn sâu dưới đất, bị cả một lớp đất thật dày che kín. Lớp đất đó chính là «vọng tâm», là cái mà chúng ta thường tưởng lầm là tâm mình. Thật vậy, rất nhiều người lấy những cái không phải là tâm mình làm tâm mình. Tất cả những định nghĩa về TÂM trong tự điển (đã nói trên): như tâm ý, tâm thức, tâm trí, ngay cả cái bản ngã mà ta đang ý thức đây… đều không phải là «Chân Tâm», đừng nói gì đến tư tưởng, kiến thức, hay thất tình lục dục của mình… Tất cả những giả tướng hay vọng tưởng ấy che lấp Chân Tâm mình giống như đám mây che lấp mặt trời, khiến ánh sáng và năng lực mặt trời không chiếu xuống được. Vì thế, muốn hiển lộ Chân Tâm thì phải dẹp trừ vọng tâm, vọng tưởng.

Thực ra, Chân Tâm và vọng tâm chỉ là hai mặt của cùng một thực tại duy nhất là TÂM, tương tự như mặt trước mặt sau của cùng một tờ giấy. Nếu mắt ta bám chắc vào mặt trước thì không thể thấy được mặt sau. Vọng tâm là cái sinh diệt thay đổi, là cái tâm bám chặt vào ngoại vật, thay đổi theo ngoại vật: khi ngoại vật phù hợp với mình thì vui, bất lợi cho mình thì buồn, giận… Còn Chân Tâm là cái tâm không sinh diệt, không thay đổi, bất biến, không dính với ngoại vật, độc lập không thay đổi theo ngoại vật. Vọng tâm và Chân Tâm, cả hai chỉ là hai «cách nhìn» (tạm dùng từ này để diễn tả) về cùng một thực tại: một đằng là cái nhìn của phàm phu, một đằng là cái nhìn của người giác ngộ. Chỉ cần thay đổi cái nhìn thì lập tức phàm phu biến thành giác ngộ, chúng sinh thành Phật.

Như vậy, Mê và Ngộ chỉ khác nhau ở cách nhìn, ở vị thế nhìn. Do đó, từ mê biến thành ngộ có thể chỉ cần một tích tắc, mà cũng có thể là muôn nghìn kiếp. Rất dễ mà cũng rất khó. Đối với người đại căn, có trí huệ sắp thành tựu, thì chỉ trong tích tắc, chỉ cần một lời nói nào đó là đủ để họ nhận ra được Chân Tâm của mình, tương tự như một quả xoài chín mùi, chỉ cần một làn gió nhẹ đủ làm nó rời khỏi cành cây. Kinh Phật có nói: «Niệm trước là chúng sinh, niệm sau là Phật». Nhưng đối với người tiểu căn thiểu trí thì việc đó quả là khó, họ có thể nghe không biết bao nhiêu bài thuyết pháp về Chân Tâm, đọc không biết bao nhiêu kinh điển, mà vẫn không sao ngộ được Chân Tâm, y như một quả xoài còn non, gió có mạnh đến đâu cũng không làm rụng được.

3. Huệ Năng và Thần Tú

Trong lịch sử Thiền tông, ta thấy có hai trường hợp điển hình cho hai loại người trên, đó là Huệ Năng và Thần Tú. Thần Tú là một nhà trí thức Trung Hoa đã từng làm quan ở triều đình, tu theo Phật làm đệ tử Hoằng Nhẫn (tổ thứ năm của Thiền Trung Hoa). Thần Tú thông minh, học rộng, biết nhiều, rất tài giỏi. Ông là người biết nhiều kinh điển Phật nhất trong đám đệ tử của Hoằng Nhẫn, và cũng đã tu theo Hoằng Nhẫn lâu năm, được Ngũ Tổ cho làm Giáo Thọ Sư cho đám đệ tử. Thế mà ông vẫn không thấy được Chân Tâm của mình. Trong bài kệ bầy tỏ sự chứng ngộ của mình cho Thầy xem, Thần Tú viết:

Rõ ràng là cái tâm mà Thần Tú nói chỉ là vọng tâm, là cái tâm sinh diệt thay đổi, là cái tâm có hình có tướng. Vì đài gương là hình tướng, mà sáng cũng là hình tướng, dù gương có trong có sáng tới đâu thì cũng đã có ngày sinh ra và sẽ có ngày hư hoại. Hoằng Nhẫn xem xong, phê bình là ông chưa thấy được tự tánh, tức bản tâm.

Còn Huệ Năng là một tiều phu, vừa nghèo nàn vừa thất học, khi chưa gặp Hoằng Nhẫn, chỉ mới nghe người khác đọc kinh Kim Cương, tới câu: «Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm», liền giác ngộ ngay bản tâm mình. Khi đến tu với Hoằng Nhẫn được mấy tháng, thấy Thần Tú làm bài kệ trên, Huệ Năng bèn chê rằng: «Còn đứng ngoài cửa rào», và ông làm một bài kệ khác họa lại vần bài kệ trên:

Ngũ tổ đọc xong bài kệ, biết Huệ Năng tuy mới tu mà đã giác ngộ được tự tâm, nên về sau được Ngũ tổ chọn làm người nối truyền của mình, và Huệ Năng sau là Lục tổ. Điều đó cho thấy trong Phật giáo, kiến thức uyên bác về Phật học là một chuyện, mà việc giác ngộ được «TỰ TÂM» lại là một chuyện khác. Không phải cứ những người có tiến sĩ Phật học, hiểu rộng biết nhiều, giảng dạy nhiều về Phật học là đương nhiên giác ngộ cao sâu đâu. Và cũng không phải không biết nhiều về Phật học là không thể giác ngộ được. Sự giác ngộ không nhất thiết tùy thuộc vào trình độ văn hóa hay Phật học, mà tùy thuộc vào căn trí (5*) lanh lợi hay chậm lụt cũng như lòng quyết tâm đi tìm chân lý của mỗi người. Trong lịch sử Phật giáo, có nhiều trường hợp trò giác ngộ trước thầy, hoặc giác ngộ thâm sâu hơn thầy, và thầy nhờ trò mà giác ngộ, hoặc nhờ trò mà giác ngộ thâm sâu hơn (6*).

Sau khi giác ngộ được TÂM, Huệ Năng đã diễn tả nhận thức của ông về cái TÂM đó như sau: «Không ngờ TÂM mình vốn sẵn thanh tịnh, vốn không sinh diệt, có sẵn đủ các pháp, vốn không lay động và hay sinh muôn pháp».

4. Đốn ngộ rồi tiệm tu

Sau khi thấy được bản tâm (tức kiến tánh) thì lại bắt đầu tu tập trên căn bản cái TÂM đó. Nhà Thiền nói: «Kiến tánh rồi khởi tu» hay «đốn ngộ rồi tiệm tu». Đốn ngộ là ngộ ngay tức khắc, chỉ trong giây lát, còn tiệm tu là tu từ từ, phải có thời gian. Và phương pháp tu của Thiền là: «Dĩ TÂM vi tông, dĩ vô môn vi pháp môn», nghĩa là lấy TÂM mình làm căn bản, lấy «cửa không» làm cửa pháp. Cổ Đức có nói: «Tức TÂM tức Phật, không TÂM vi đạo», nghĩa là TÂM mình chính là Phật, lấy «TÂM không» làm con đường tu hành. «TÂM không» là cái TÂM trống rỗng, có tâm mà làm như không có, nghĩa là không chứa đựng gì cả: dùng «TÂM không» để ứng xử với ngoại cảnh, nên gặp nghịch cảnh không buồn, không giận, không nổi nóng, và tâm lúc nào cũng bình an.

Khởi tu là luôn luôn ý thức và sống với bản tâm mình, nghĩa là sống hoàn toàn ý thức như đã nói ở phần chính định và chính niệm. Nhờ luôn luôn ý thức được bản tâm, ta sẽ không để cho vọng tưởng và ngoại cảnh lôi kéo, ảnh hưởng mình. Sở dĩ phải tiệm tu là vì tập quán sai lầm đã in quá sâu vào bản tính ta lâu năm nhiều kiếp, không thể một lúc mà buông bỏ hết được, chỉ có thể buông bỏ dần dần. Đốn ngộ hay kiến tánh mới chỉ là ngộ được LÝ, là biết được lý lẽ, lý thuyết, tức chỉ mới thành tựu về mặt lý thuyết. Còn tiệm tu là thực hành về SỰ, là thực tế, là dữ kiện. Kiến tánh là ngộ được LÝ để tu hành, còn tiệm tu là thực hiện chính SỰ tu. LÝ SỰ gồm đủ mới đúng là chánh pháp của Thiền tông.

Đốn ngộ và tiệm tu phải đi với nhau. Tu hành mà chưa đốn ngộ, chưa nhận ra được Chân Tâm, thì cũng giống như người làm ruộng mà chưa có hạt giống, hay lấy sỏi đá làm hạt giống: cứ cày bừa, bón phân, nhổ cỏ… mà không bao giờ có được hạt lúa. Còn người đã giác ngộ mà không chịu tu hành, tức không áp dụng vào đời sống những điều mình đã giác ngộ, thì cũng giống như người làm ruộng tuy có hạt giống, nhưng không chịu cày bừa, tưới nước, bón phân, nhổ cỏ… khiến cho hạt giống không nảy mầm hoặc không phát triển được.

Mê và Ngộ

Như thế, điểm khởi đầu của tu Thiền Đại thừa là giác ngộ được tự tâm, tức tánh giác của mình. Không thấy được tự tâm, không biết mình có tánh giác là Mê, là lầm chấp, còn trái lại, thấy được tự tâm, nhận ra mình có tánh giác hằng hữu là Ngộ, là Giác. Người mê không nhận ra tự tâm hằng hữu, thì hay chấp vào hình tướng bên ngoài, nên tâm thường bị dính mắc vào ngoại cảnh, bị ngoại cảnh chi phối. Mà ngoại cảnh thì khi thuận lợi khi bất lợi, do đó, tâm trở nên điên đảo theo ngoại cảnh, phát sinh đủ thứ buồn phiền, đau khổ. Còn người giác ngộ được tự tâm hằng hữu thì nhận ra được thực tướng hay bản chất đích thực của vạn pháp - tức vạn sự vạn vật - là huyễn, là giả (7*), là do chính cái tâm hằng hữu duyên sinh ra (8*). Vì thế, người giác ngộ không còn bị ngoại cảnh chi phối, thân tâm trở nên an tịnh, nhờ đó trí huệ sáng suốt và được giải thoát. Tổ dạy: «Bởi chấp tướng nên sa địa ngục, vì xem các pháp là không, nên được giải thoát. (9*)»

Tuy nhiên, việc giác ngộ có thể có nhiều trình độ khác nhau, có thể cạn hoặc sâu. Theo