VII – Tự Do
1. Tiếng "tự do" có ba ư nghĩa :
A/ Bạn tự do về mặt thể lư khi không có ǵ ở bên ngoài bó buộc bạn phải làm điều này hoặc ngăn cản bạn làm điều kia. Như bạn không bị nhốt trong pḥng của bạn. Bạn không bị giam tù. Bạn không bị phạt....nói tóm lại bạn tự do làm các động tác của bạn.
B/ Bạn tự do về tâm lư khi bạn đă đạt được một mức độ chín chắn đầy đủ. Như bạn không bị bất túc về trí tuệ, hoặc không ai khủng bố tinh thần bạn, hoặc bạn không say rượu, bạn không sợ bị đuổi về.....
C/ Bạn tự do về thiêng liêng khi bạn thắng được ách nô lệ tội lỗi, khi bạn có khả năng thực hiện ơn gọi của bạn, khi bạn thực hiện được một việc biện biệt.
Xin bạn nhớ kỹ điều này là bạn có thể bị giam (tù) về thể lư nhưng tại nơi đó bạn lại có thể có được một tự do tinh thần cách lạ lùng. Ngược lại, bạn có thể làm tất cả những ǵ bạn muốn mà sao vẫn cứ cảm thấy chán chường đến kỳ lạ. Bạn có thể hưởng dùng tất cả các khả năng của bạn nhưng cũng có thể chính nó sẽ trói buộc bạn vào tội lỗi. Vậy chính nhờ vào đời sống thiêng liêng mà bạn có thể giải phóng tự do của bạn. Bởi v́ tự do đích thực không phải là muốn làm ǵ th́ làm, kể cả những chuyện chán ngấy hoặc chuyện hủy hoại thân xác (tự tử). Sẽ măi măi có một hố sâu giữa : "tôi có thể làm (làm tuỳ tiện)..." và "tôi nên làm (làm th́ tốt)...". Than ôi, người ta có thể dùng tự do tâm lư để giết chết tự do sâu xa của ḿnh. Đó là một thách đố bởi v́ có bạn trẻ đă nói : "C̣n nếu tôi thích phá huỷ linh hồn tôi th́ sao ?". Nhưng lời thách đố đó lại không phải là một tiếng SOS (kêu cứu), như biết bao cuộc tự tử hụt sao ? Ngược lại, được phép đưa tay đẩy nhẹ một tự do suy yếu, như tự do của người nghiện ma tuư chẳng hạn, để đưa người đó ra khỏi t́nh trạng sa đọa, mặc dù chẳng biết họ có tha thiết muốn hoán cải đến đâu. Cha Huvelin đă đẩy Charles de Foucauld một cú vào tới toà giải tội, như thể để lay chuyển một ư chí khó thoát ra khỏi t́nh trạng lưỡng lự : "Anh qú xuống, xưng tội đi : anh sẽ tin". Với một đứa bé, các cha mẹ, khi hữu sự, có thể đi tới chỗ cấm nó một điều ǵ đó cách cương quyết ; chỉ sau này, khi nó chín chắn, người trẻ đó mới cám ơn cha mẹ là đă giúp anh sống tự do. Bởi v́ phải đào tạo tự do chứ không phải đă được làm sẵn.
2. Xin đừng tỏ ra cá nhân chủ nghĩa, bạn nhé. Xin đừng nghĩ rằng chỉ có một ḿnh bạn sống trên đời. Tự do của bạn không hệ tại việc làm những ǵ bạn muốn theo sở thích, nó có thể do tính hay thay đổi hay do tính ngông nghênh của bạn đấy. Nhưng là nó đạt tới những ǵ bạn phải trở nên, thật sự. Xin đừng sợ tiếng cuối cùng này, đừng nói rằng chẳng có ǵ là thật. Bạn quá biết, nhờ những kinh nghiệm, bạn đă thấy có những chuyện đáng tiếc đă xẩy ra như có một số nẻo đường sai lạc, một số hành vi làm bạn bị thương, một số ảo tưởng làm bạn thất vọng và tội lỗi th́ phá hoại. Qủa thật, như Công Đồng Vatican II đă nhắc lại, con người có thể phải đạt tới chân lư cách tự do mà không bị ép buộc, đó là điều người ta gọi là tự do lương tâm. Giáo hội luôn tôn trọng vấn đề này hơn. Thế nhưng tự do này không miễn chuẩn cho bạn khỏi phải t́m điều ǵ là đúng, điều ǵ là chính xác, điều ǵ là đứng vững, điều ǵ là xây dựng. Nói cách khác sự chân thành không đủ. "Chân thành", điều đó có nghĩa là "không đánh bóng" (sine cira), tức không nhồi phấn son, thế nhưng không tô điểm th́ chưa chắc đă là đă xinh đẹp. Người ta có thể chân thành mà lại ở trong t́nh trạng sai lầm.. Khi bỏ hết son phấn th́ người ta có thể chỉ là một kẻ vô liêm sỉ.
Lăn ḿnh vào trong sự dữ đến độ v́ thế mất sự tự chủ và sức khỏe, đấy là một thảm họa. Tội lỗi làm mất mục tiêu. Vậy tự do đích thực (liberte) không phải là phóng túng ( libertine) và cũng không được sỗ sàng (libertés). Đ̣i hỏi luân lư không phải là độc đoán nên Đức Giêsu đă nói : "Phúc cho anh em nếu.....". Nhưng bạn cứ thử hỏi xem những người đă làm ngược lại.
3. Tự do của bạn cũng phải quan tâm đến tự do của kẻ khác, xin bạn đừng quên điều đó bao giờ. Những bài diễn văn về chủ nghĩa cá nhân mới hiện nay : "Tự do là khả năng làm bất cứ điều ǵ, kể cả những chuyện làm hại đến kẻ khác". Xin bạn hăy quan tâm đến người khác, đừng xâm phạm đến các quyền của họ, đừng làm họ bực bội khó chịu. Bạn hăy tránh đụng chạm đến họ ở b́nh diện luân lư hoặc tôn giáo của người khác. Bạn hăy nên giúp đỡ họ trong trường hợp cần thiết, cho dù chẳng có ǵ buộc bạn phải làm vậy. Bạn không nói với họ : "Xéo đi chỗ khác cho tao ngồi" ; cũng không được nói với Thiên Chúa như Cain : "Con là người giữ em con hay sao ?". Bạn không hề xúc phạm đến người anh em bạn khi bạn giúp đỡ người ấy v́ người ấy yếu đuối hay lầm lạc, bạn giúp người ấy một lời khuyên chí lư kiểu bạn bè, thậm chí tŕnh bầy cho anh ta Chân Lư ấy hiện thân là Đức Giêsu Kitô. Nếu thực hiện kiểu này th́ đề nghị tin không phải là một sự tấn công nhưng nó lại là việc đẹp nhất trong các việc từ thiện. Vậy bạn đừng nói là tôi lánh mặt đi để tôn trọng tự do của người khác, như thế th́ chính bạn là người ngại phải sử dụng tự do của bạn, bởi v́ bạn sợ, bạn nghi ngờ hoặc bạn không dám.
Bạn mến, bạn có chắc là bạn không xâm phạm đến quyền của người khác không ? Bạn có thể nói với một người cách giận dữ, sau khi nghe họ nói chuyện : "Im đi, ông cố nội này cố chấp quá". Chính bạn mới cố chấp, bởi v́ bạn cấm người ta nói. Họ không hề áp đặt cho bạn những tư tưởng của họ, nhưng họ hoàn toàn có quyền tŕnh bày các tư tưởng tâm t́nh đó, nhất là khi họ được mời đến để làm việc đó. Sau đó, bạn muốn làm ǵ với những tư tưởng đó, th́ làm. Dĩ nhiên bạn có thể trao đổi, tranh luận những ǵ họ đă đề nghị với bạn, nhưng đừng nổi xung lên. Nếu có những chuyện không bằng ḷng th́ đó là chuyện mỗi người có quan niệm khác nhau, đừng v́ thế mà cảm thấy bị tấn công. Đừng cấm họ lên tiếng nói và bảo vệ những luận cứ của họ. Hẳn là lời lẽ của họ thật đáng ghét và các tư tưởng của họ rất xúc phạm th́ người ta mới buộc họ im tiếng và đẩy họ ra khỏi nhà.
4. Bây giờ chúng ta đề cập đến đời sống xă hội, và trước tiên là xă hội dân sự.
Các nhà xă hội bảo chúng ta rằng để chuyển từ t́nh trạng thú vật sang t́nh trạng con người, có tối thiểu hai điều cấm : cấm loạn luân và cấm sát nhân. Có người đ̣i "cấm không được cấm", là một điều ngờ nghệch, nhất là khi điều đó chỉ làm.... thêm một lệnh cấm nữa. Vậy tự do đích thực không phải là chuyện phóng túng, như các Đức Giáo Hoàng vẫn không ngừng nhắc lại cho chúng ta từ một thế kỷ nay. Nh́n thực tế có ba lănh vực trong xă hội hiện nay :
a/ Theo thuyết phóng túng ("laisses-faire") áp dụng luật rừng. Đây là lư thuyết của con cáo tự do, như người ta vẫn nói.
b/ Coi chừng t́nh trạng bất nhất : Luật pháp trừng trị nặng nề việc hiếp dâm và cha mẹ loạn luân, thế nhưng các đài truyền h́nh, những phương tiện truyền thông vẫn công khai khai thác những h́nh ảnh, những bạo lực để kích thích những người trẻ ?
c/ Coi chừng tính thiên vị : trong địa hạt luân lư, bạn không công b́nh v́ bạn nhắm mắt lại với một số điều xấu và bạn lại công kích chê bai một số điều xấu khác. Có khi bạn dễ tha thứ cho điều dữ bạn phạm, nhưng bạn lại tố giác điều dữ là chuyện của kẻ khác và là điều không cám dỗ cá nhân bạn, như sự tra tấn chẳng hạn.
5. Vấn đề Giáo hội.
a/ Cộng đoàn kitô hữu được xây dựng trên nguyên tắc t́nh nguyện. Khi vào đó, bạn chấp nhận định chế như Đức Kitô đă muốn nó như thế, bạn nhận kinh tin kính làm của bạn, và bạn chấp nhận những đ̣i hỏi c̣n sâu xa hơn là những đ̣i hỏi mà quốc gia buộc bạn phải giữ. Đó là cam kết của bạn. Giáo hội trước đó có hỏi bạn : "Anh có tin không ? Anh có muốn không ?". Giáo hội luôn luôn đặt lại cho bạn những câu hỏi ấy khi bạn đứng trước ngưỡng cửa các bí tích chính, đặc biệt bí tích hôn nhân và truyền chức.
b/ Xin đừng đặt đối lập tự do của bạn với quyền bính (của Đức Giáo Hoàng hay những bề trên khác). Trước tiên, bạn muốn đi vào trong Giáo Hội tông truyền, hoàn toàn do tự ư tự nguyện. Sau đó, bạn sẽ thấy quyền bính là một phương thế để lớn lên, để gia tăng (auctoritas do augere, làm cho tăng trưởng). Xin bạn đừng lẫn lộn với chính sách chuyên quyền (autoritarisme), độc tài. Cuối cùng, quyền bính với những bằng chứng cho chúng ta thấy có một đức khiêm nhường lớn lao và có tâm hồn hết sức sẵn sàng. Đức Giáo Hoàng Gioan-Phaolô II biết làm công việc của ngài với trái tim, mà không để ḿnh bị chao đảo bởi những phản kháng ; những kẻ chỉ trích ngài là những kẻ cũng đang hành xử một phần quyền bính ở cấp độ thấp hơn, đă không có được một sự tế nhị như thế với các người thuộc quyền đâu.
c/ Vị mục tử không đối kháng lại việc trào dâng của sự sống : ngài làm mương cho nó để nó khỏi thấm mất đi vô ích trong cát. Ngài canh chừng mọi thứ trượt ngang như trượt về giáo lư, trượt về luân lư.... Ngài bảo vệ những người thấp cổ bé miệng. Ngài thăm viếng các cộng đoàn để mỗi người có thể diễn tả điều ḿnh thỉnh cầu....
d/ Giáo Hội của Đức Giêsu cổ vơ sự tự do bằng cách : nhắc lại với bạn câu nói của Đức Kitô, mà Đức Gioan-Phaolô II coi là một trong những câu quan trọng nhất của Tin Mừng : "Sự thật sẽ giải phóng anh em" (Ga 8,32). Đối với thánh Gioan, sự thật, chính là ân ban viên măn của Thiên Chúa được gom lại nơi một Đấng nên bạn sẽ chỉ thật sự tự do khi bạn yêu mến Ai Đó hết sức lực bạn. "Hăy yêu mến Người, rồi muốn làm ǵ th́ làm". Không được ra khỏi đó. Phần c̣n lại, chỉ là những tiếng la ó trong các báo chí và những tranh luận viển vông : chỉ tổ mất th́ giờ mà lại c̣n ra những vết thương rỉ máu nguy hiểm trong cơ thể.
Những người độc tài không ưa thích sự tự do, họ ngờ vực nó, họ lo sợ về nó. Chắc chắn họ sai lầm bởi v́, nói cho cùng, một hành động tự do rất hiếm khi có thể là xấu.
Qủa thế, một hành vi tự do là ǵ ? Bao giờ chúng ta được chứng kiến cái phép lạ của một hành động tự do ? Chúng ta sẽ ư thức được điều đó, nếu chúng ta trở lại với cái chết của Cha Kolbe. Khi người cai tù đă chọn, khi 10 người đă được chọn, chúng ta nghĩ là tất cả những người khác, trừ Cha Kolbe, đều tự bảo ḿnh rằng : "Thật hên, không phải là tôi". Cái thở phào nhẹ nhơm, đó không phải là một hành động tự do, đó là sự bằng ḷng được có chỗ núp, được một lần thoát khỏi nguy hiểm, đây là bản năng bảo tồn đang hoạt động.
C̣n cha Kolbe, Cha sẽ vẽ ra khuôn mặt của một hành động tự do. Bỗng chốc, Cha chồm dậy và đưa ra cho chúng ta một con người lớn hơn cả sự sống, lớn hơn cả sự chết và có khả năng đặt ra một hành động vĩnh cửu. Đây đúng là cái kỳ diệu trong một hành động tự do, v́ chính nó tạo ra bất tử.
Thiên Chúa kêu gọi chúng ta làm ǵ ? Người kêu gọi chúng ta sống tự do, t́m tiến tới Người trong yêu thương. Thiên Chúa kêu gọi chúng ta tiến tới sự cao cả của chúng ta.
Trong Tân ước Chúa Giêsu nói với chúng ta : "Hăy nên trọn lành như Cha chúng con ở trên trời" (Mt 5,48). Hăy trở nên như Thiên Chúa, Thiên Chúa không ghen tị những đặc ân đă ban cho ta. Thiên Chúa không hề ghen tương. Người vô cùng tự do, bởi Người là tất cả cái đà tung ra trong huyền nhiệm và tuyệt vời của Thiên Chúa Ba Ngôi. Chính đó là cái mà Thiên Chúa kêu gọi chúng ta làm theo : làm cái đà, như chính Chúa là cái đà.
Trong mọi lúc, sự tự do của chúng ta là khả năng làm cho con người thành Chúa, mở ra cho người thành tiếp cận với uy quyền của Thiên Chúa, đi vào trong cuộc đối thoại làm cho chúng ta trở thành vĩnh cửu. Khi chúng ta phạm tội, th́ luôn luôn là bởi chúng ta thiếu ḷng ước vọng.
Tội, chính là sự từ chối sự cao cả, chính là từ chối cho hành động trở thành muôn thuở, chính là từ chối trở thành thần linh. Thiên Chúa không giới hạn tự do của chúng ta khi Người cấm chúng ta làm điều ác, bởi v́ điều ác, chính là sự từ chối tự do. Điều thiện chính là trở nên niềm nở, cởi mở, tự do. Ở đâu có tự do, th́ đó mởi có điều thiện, và ở đâu có sự ác th́ ở đó có sự từ chối tự do.
Chúng biết rằng, hành động tự do là một cuộc đối thoại thân thương với Chúa. Và, để chúng ta chắc chắn chinh phục được tự do, động tác đầu tiên của chúng ta phải là cái nh́n yêu mến hướng về Chúa đang nói với chúng ta một cách vô cùng âu yếm : "Bạn ơi, hăy lên cao hơn".