Chương II:          LINH ĐẠO SỬ THỜI
                             CÁC GIÁO PHỤ

Tiết 1: LINH ĐẠO VÀ SỰ TỬ ĐẠO

I. TỬ đẠo: ChỨng nhân.

Đọc lại các cuộc tử đạo, mọi người đều bị choáng ngợp trước sự can đảm tuyệt vời, mà nếu chỉ xét theo bình diện nhân loại thì cũng đáng xếp hàng ngàn con người tự nguyện nhận cái chết này vào đầu bảng anh hùng. Từ cái chết nổi tiếng nhất đến những cái chết vô danh nhất, tất cả đã đối diện với tử thần cách anh dũng và an bình đáng ca ngợi. Qua toàn thể những chứng từ đó, từng người từng người một đã làm chứng cho một điều gì tuyệt hảo nhất và tinh tuyền nhất.

Thực tế, những con người này cũng như chúng ta, với những yếu đuối, và theo bản tính, thấy run sợ trước các cực hình. Một nét thương tâm rõ rệt nhất trong những cuộc khổ nạn này là: các tín hữu rất chân thành, thực tế khi nói về nó. Trong ngục tù các vị cũng nghĩ đến những chuyện nhỡ ra thanh gươm chém họ bị cùn, biết đâu họ không chết ngay và bị đau đớn nhiều? Họ cùng nhau tưởng tượng ra những khổ hình phải chịu và an ủi lẫn nhau. Tất cả mọi bất hòa trước đây đều được anh em tha thứ. Họ ôm nhau chúc bình an cho người phải ra pháp trường và sau đó mang trong lòng sự bình an của Đức Kitô, họ đi làm chứng cho Ngài.

Tuy nhiên, thái độ hào hùng này biểu lộ một ý nghĩa rõ rệt. Trong lịch sử nhân loại có nhiều cách và nhiều thứ lý do để người ta dám nhận cái chết. Nietzsche có nói đến những anh hùng hy sinh mà chẳng biết hy sinh cho cái gì, ông gọi là tìm con đường để hoàn thành đời mình (muốn trở thành siêu nhân). Nhưng các tín hữu thời tử đạo thì khác, họ chấp nhận cực hình, chấp nhận cái chết với một mục đích rõ rệt. Họ dâng hiến đời mình để làm chứng cho một thực tại khác.

Theo nghĩa chữ Martyr vừa chỉ người làm chứng, vừa chỉ việc làm chứng, đặc biệt của những người tầm thường nhất, những nô lệ qua việc sẵn sàng nhận cực hình.

Thế nhưng, các tín hữu không tự tạo ra cơ hội để được chết, nói khác hơn họ không đi tìm nó. Marc-Aurèle quả đã lầm khi coi thái độ của họ là một lời thách thức. Ngược lại, trong nhiều bản văn của Giáo Hội sơ khai, thái độ khiêu khích bị coi là vô ích và nguy hiểm. Trong truyện tử đạo của thánh Policarpô, ta thấy một trong những tín hữu bị bắt với ngài đã chối tử đạo, sau đó tự đến nộp mình cho các quan tòa rồi lại kêu gọi những người khác bắt chước mình nữa. Bản văn ghi lại rằng: ”... Vì thế, chúng tôi đã quở trách những người đã nộp mình, đây không phải là Thần khí của Tin Mừng”.

Do đó, không được chạy theo vinh quang giả dối dù là bằng một hành động dâng hiến hoàn hảo nhất. nhưng chỉ khi nào Đấng quan phòng muốn có một nhân chứng, lúc đó ta phải sẵn sàng và đi cho trọn con đường... Khôn ngoan và quảng đại chính là đạo đức và anh hùng của các vị tử đạo. Các vị chấp nhận không trả thù, yêu thương đến quên mình, như Đức Giêsu xưa trên thập giá đã tha thứ cho đám lý hình. Về sau, một nhà thần bí đã diễn tả thái độ này bằng câu: “Sống trọn đời mình, chết cái chết của mình” : Nghĩa là trọn cuộc sống phải là chứng từ và cái chết tử đạo cũng là chứng từ.

Vị tử đạo làm chứng cho Đức Kitô hai lần bằng lời nói và bằng máu. Chúng ta còn thấy rất nhiều tích các tín hữu bị bắt vẫn thường lợi dụng mọi cơ hội để tuyên xưng niềm tin mình và truyền bá đức tin, chân lý. Vị tử đạo tiên khởi là thánh Stêphanô đã làm thế và được biết bao người noi theo. Có khi họ chỉ nói có một lời đơn giản như các vị tử đạo Phi Châu (n 37): “Tôi là Kitô hữu”, hay có khi đơn giản hơn trước câu hỏi: “Tên anh là gì?”, họ chỉ đáp ” Kitô hữu ”, thế là đủ. Có khi họ làm chứng bằng những lời minh bạch hơn như trường hợp thánh Justin ở Rôma (163): Chúng tôi tôn thờ Thiên Chúa của các Kitô hữu, chúng tôi tin Ngài là Thiên Chúa duy nhất,  Đấng sáng tạo muôn loài và điều khiển mọi tạo vật hữu hình cũng như vô hình. Chúng tôi tin vào Chúa Giêsu Kitô, Đấng đã được các tiên tri loan báo, đã được sai đến để cứu độ muôn dân, là Đấng cứu thế, là Tôn sư đạo lý cao vời.

Một đôi khi, dưới hình thức tự biện hộ, họ đưa ra nhiều lý chứng hộ giáo và thần học, như trường hợp cụ Apollonius khôn ngoan, bị bắt tại Roma năm 180, suốt ba ngày đã tranh luận triết lý giữa một cử tọa thông thái và các nghị sĩ.

Những chứng tá bằng lời và bằng máu này đã đem lại những kết quả bất ngờ. Với bất cứ ai còn mang trong mình chút thành tâm đều rung động cách dễ dàng trước bầu khí anh hùng này. Không cảm động sao được khi chứng kiến những người bạn bè của mình đón nhận cái chết thế nào, nhiều người đã định chối đạo, lại tiếp tục tuyên xưng để không thua kém anh em và để được đón nhận triều thiên Nước Trời. Vợ tham dự cuộc khổ nạn của chồng, Origène chứng kiến cái chết của cha... Bạn bè chứng kiến cái chết vinh quang của nhau. Những giọt máu tử đạo trở thành một thứ chất “xi-măng” nối liền các tín hữu với nhau hơn bao giờ hết, lại tiếp tục vươn tới những anh em chưa tin.

Thực vậy, việc tử đạo ảnh hưởng không nhỏ trên các khán giả lương dân. Dĩ nhiên đa số khán giả đến hí trường để thỏa mãn cái đam mê quái đản của mình. Thế nhưng không phải tất cả đều như thế. Trong cuộc tử đạo của thánh Polycarpô, một trong những người bạn của ngài đã chế ngự được con thú dữ, cả khán đài vang lên tiếng reo hò như được tham dự một màn thể thao đẹp (anh Germanicus), đôi khi họ cũng thấy kinh hãi trước những cuộc hành quyết quá dã man, hoặc vì thần kinh quá căng thẳng, họ tỏ ra thương xót như thời Nêrô và về sau ở Smỵrna. Nhiều tâm hồn thẳng thắn phẫn nộ khi thấy những người vô tội bị đối xử như các tử tội, họ đã lên tiếng phản đối và một số trong họ chỉ vì thế mà xin tòng giáo. Ngay cả những quan tòa nhiều khi cũng tỏ ra xúc động, tìm cách để cứu những người vô tội hoặc thắc mắc tại sao họ có thể can đảm đến thế. Hơn thế nữa trong các sách tử đạo thời đó ta thấy rất nhiều lý hình trở lại nhờ chứng kiến mẫu gương của nạn nhân mình, và vì quá nhiều nên người ta coi đó như một kết thúc đương nhiên vậy: ở đây ta thấy rõ chứng tích lịch sử về giá trị cứu độ của máu trong niềm tin của các Kitô hữu.

Trong các tác phẩm hộ giáo, thánh Justin ghi lại: “Tôi là học trò của Platon và tìm mọi lý lẽ để chống lại Kitô hữu nhưng khi chứng kiến họ không hề lùi bước trước cái chết, không hề sợ điều mọi người lo sợ, tôi đã tự nhủ mình rằng họ không thể là những người làm điều gì xấu hay chạy theo những khoái lạc được”. Tertulien thì diễn tả điều đó cách cụ thể hơn qua một công thức rất quen thuộc với chúng ta: “Máu các thánh tử đạo là hạt giống trổ sinh các Kitô hữu”.. Bài học lịch sử Giáo Hội thời tử đạo đã củng cố thêm cho Lời Chúa: “Ai mất sự sống mình vì Ta, sẽ cứu được nó”.

II. tỬ đẠo: Hành vi dâng hiẾn.

Phải mất sự sống mình để cứu lấy nó... Câu nói ngắn gọn ;của Đức Kitô giải thích đầy đủ nhất sự anh hùng của các vị tử đạo. Đó là lý do siêu nhiên khiến họ làm chứng, chấp nhận và dâng hiến. Các vị đã tử đạo không vì những lý do chính trị ...
tâm lý nhân loại, các vị không bênh vực cho một thứ đảng phái hay triết thuyết, cac vị đã làm chứng cho Đức Kitô, đã chiến đấu cho Nước Thiên Chúa. Như vậy trong Giáo Hội sơ khai, việc tử đạo được coi như một đoàn sủng dành cho những tâm hồn ưu tuyển, hay hơn thế là cử hành một thứ bí tích đem lại những ân điển siêu nhiên cho khắp cộng đoàn tín hữu. Tin tưởng tuyệt đối vào Đức Giêsu, cậy trông vào Lời Hứa của Người, và tình yêu tuyệt hảo đến độ dâng hiến chính bản thân: việc tử đạo đã thể hiện ba nhân đức đối thần cách trọn vẹn. Hy tế đẫm máu đã diễn đạt cách trọn hảo nhất toàn bộ đời sống người tín hữu về luân lý, khổ hạnh và thần bí.

Vào thế kỷ thứ IV, thánh Victorise trong cuốn “La louange des Saints” đã viết: “Tử đạo là gì, nếu không phải là bắt chước Đức Kitô ”. Các tín hữu sau này noi gương Đức Kitô qua từng giai đoạn của cuộc sống, thì các tín hữu tiên khởi đã thực hiện một lần cho tất cả. Vị tử đạo theo chân Đức Kitô Đấng đã phán với Phêrô: “Nơi Thầy đi nay anh không thể theo được, nhưng rồi anh sẽ theo Thầy”.

Thánh Inhaxiô viết cho các tín hữu Magnesie: “Nếu chúng ta không sẵn sàng chạy đến cái chết để noi theo cuộc khổ nạn của Đức Kitô, nhờ ơn Người trợ giúp thì: sự sống của Người không có trong chúng ta. Trong chuyện tử đạo của thánh Polycapô, ta còn đọc thấy câu này: Chúng ta tôn thờ Đức Kitô như Con Thiên Chúa, nhưng cũng xứng đáng việc tôn kính các Thánh tử đạo như những môn đệ và những kẻ noi gương Người”.

Chính Đức Kitô đã hiến mình cho nhân loại, thì đến lượt chúng ta, mỗi người phải hướng nhìn về Ngài mà học theo đời sống của Ngài. Thánh Grêgôriô Cả sau này cũng đã nói: “Nếu Đức Kitô đã thực sự thành hy tế toàn thiêu cho chúng ta, thì cũng thế: chúng ta cũng phải hiến tế cho Ngài chính mình chúng ta. Chúng ta có thể nhớ lại những lời của Thánh Inhaxiô mong muốn trở thành những hạt lúa mì đã chịu nghiền nát để trở thành bánh trắng hiến dâng cho Thiên Chúa (xem phụ chú).

Noi gương Chúa, các Ngài đã được lãnh phần ngay từ đời này vì tử đạo là cách thế tuyệt hảo nhất để kết hợp với Đức Kitô. Các vị đã nhận ra sức mạnh của Chúa nâng đỡ, nhận ra sự soi dẫn của Chúa khi phải tuyên xưng niềm tin để nói được những lời thích hợp. Cũng chính Ngài rất thường an ủi các Đấng bằng nhiều thị kiến. Và nhất là qua cái chết, các vị sẽ được sự hiệp nhất với Đức Kitô. Đối đầu với các cực hình, họ trao nộp thân xác để nhận lấy mối Phúc Thần Linh, để thẳng đường đi về Thiên Quốc.

Theo Thánh Cyprien, tử đạo là: “Phép Thánh Tẩy, nhờ nó chúng tôi rời khỏi trần gian để hiệp nhất với Thiên Chúa ”. Hơn thế nữa, việc thánh tẩy này có thể thay thế cho phép rửa bằng nước, nghĩa là một dự tòng chứ chịu Bí tích Thánh tẩy, nếu chịu tử đạo , ipso facto, sẽ liền được kể vào danh sách Giáo Hội trên Thiên Quốc. Theo Bossuet, họ là những người trưởng thành duy nhất có thể chắc chắn đã được hưởng phúc vinh quang, những người không cần ai cầu nguyện cho, trái lại trở thành Đấng chuyển cầu cho nhân loại!

Như vậy, tử đạo là noi gương Đức Kitô cách cao độ nhất: “Tình yêu cao trọng nhất là hiến dâng mạng sống mình cho kẻ mình yêu”. Thánh Clément thành Alexandria nói: “Ai chết cho đức tin là thể hiện đức ái cách trọn hảo nhất”. Thánh Gioan Kim Khẩu thốt lên: “Tôi đã nghe nói về cha ông chúng ta xưa kia, vào thời cấm cách, họ là những Kitô hữu đích thực”.

Do đó, không có gì đáng ngạc nhiên khi thấy các vị tử đạo có vị trí rất quan trọng trong Giáo Hội sơ khai. Những người đã anh dũng tuyên xưng làm chứng cho Đức Kitô là phản ánh của Ánh sáng vĩnh cửu “Vị tử đạo chính là vị thánh”. Họ được mọi người ưu đãi cách đặc biệt. Một người bị giam trong ngục, nếu nhắn ra cho anh em điều gì, đều được đón nhận cách kính cẩn dường như đó là sứ điệp trực tiếp của Thiên Chúa . Kẻ nào sống sót sau những cực hình, tất cả và tường vết tích đều là dấu ân huệ họ đã được nhận lãnh và vì đó là một vị thế trong việc quản trị cộng đoàn^[1]đặc biệt trong việc trung gian cầu nguyện cho những kẻ vì yếu đuối đã chối đạo. Nhờ thế giá mình có, họ bảo lãnh cho anh em được trở lại sinh hoạt với cộng đoàn.

Ngay cả khi đã chết họ vẫn tiếp tục hướng dẫn và chuyển cầu cho cộng đoàn. Bởi vì họ đã thực sự ở bên Đức Kitô , do đó người ta tín nhiệm và cầu khẩn với các Ngài. Thân xác các ngài, phần chi thể của Đức Kitô đã chịu khổ hình thập giá, được lưu giữ để tôn kính. Sau khi thánh Policarpô bị thiêu... “chúng tôi đã thu lượm xương của Người vì quí mến nó hơn mọi thứ đá quý, hơn cả vàng nữa, chúng tôi lưu giữ ở một nơi xứng đáng. Chính đó là nơi mà khi nào có thể, chúng tôi tụ lại hàng năm để dâng lễ kỷ niệm ngày vị thánh sinh ra nơi Thiên Quốc”. Thói quen dâng lễ trên mộ các vị tử đạo đã hình thành như thế đó. Phụng vụ Roma vẫn duy trì tập quán để xương thánh tại bàn thờ và nói lên tương quan niềm tin Kitô giáo trong lời nguyện lễ thánh Cosma và Đamianô..., khi tưởng nhớ cái chết của các chứng nhân của Chúa, chúng con dâng lên Ngài hiến lễ này là nguồn gốc của các tử đạo...”. Quả thực không có cách nào diễn đạt đúng hơn mối tình con thảo, qua cuộc tử đạo đã nối liền thánh lễ Tạ ơn với Hiến lễ Thiên Chúa hằng sống.

Nhìn lại toàn bộ lịch sử Giáo Hội, giai đoạn Giáo Hội thời tử đạo có tầm quan trọng rất đặc biệt, độc nhất vô nhị. tử đạo là cách độc đáo nhất để diễn đạt niềm tin. Suốt lịch sử Giáo Hội đã hướng nhìn lại thời đại này, chiêm ngưỡng niềm vui của các tín hữu trước cái chết, gương sáng của các vị tử đạo tiên khởi như Inhaxiô, Policarpô, Cécilia... của hàng trăm ngàn anh em, chị em suốt hai thế kỷ đã điểm tô cho khuôn mặt Giáo Hội thêm cao quý và tinh tuyền hơn, kể cả khi Giáo Hội đã thành công rồi.

Ngày nay, vẫn còn một địa điểm nhắc nhở người thời đại về bài học tử đạo này, đó là Colisée, hí trường của Flaviens do Vespasien xây dựng. Di tích cổ kính đã phai màu qua năm tháng vẫn đứng sừng sững giữa Roma tân kỳ gợi lên bao nhiêu thế hệ Kitô hữu đã đổ máu mình ra để Lời Đức Kitô không trở nên
vô ích. Một Thánh giá đơn giản, được dựng lên là lời phản đối
im lặng chống lại thời đại man rợ và: như một biểu tượng của cuộc chiến thắng muôn đời. Tại đây, mọi du khách trên thế giới có cơ hội cảm nghiệm trực tiếp trước niềm tin của những anh chị đó của Giáo Hội . Tại đây, Têrêxa Hài Đồng đã kính cẩn quỳ xuống hôn đất trước khi dâng hiến tuổi xuân trong nhà kín Carmen. Tại đây, như còn lưu lại những bóng người cho ta chiêm ngưỡng và như vẫn luôn vang lên lời cầu nguyện qua hơn thở của những vị tử đạo vô danh: “Lạy Đức Kitô , xin giải thoát chúng con. Con lãnh nhận khổ đau vì danh Ngài”.

Nhớ đến vai trò của những kẻ chiến bại này, những kẻ đã ra công chiếm đoạt Nước Trời, đã bằng cái chết của mình chiến thắng mọi quyền lực trần thế, ta không thể nào không nhớ lại lời Thánh Phaolô - lời đã thành nguyên tắc cho Giáo Hội sơ khai: “Chính lúc tôi yếu là lúc tôi mạnh” (2Cor 12,10).

Dựa theo D, ROPS Giáo Hội thời Tông đồ và tử đạo. (tr. 219 - 227).