CHƯƠNG NĂM : TRƯỜNG PHÁI PHAN SINH

Lm. Valentin Breton, OFM

DẪN NHẬP

Khi trong một tác phẩm những tác phẩm mà chúng tôi đang có trong tay, người ta đã nghiên cứu linh đạo của những dòng tu khác, và khi đọc đến linh đạo Phan sinh, thì người ta phải ngạc nhiên vì linh đạo này có vẻ thiếu đặc điểm, và người ta thấy sự thiếu sót này như là một điểm thua kém. Phải chăng lòng sùng mến đức nghèo khó, được mệnh danh là “Nhân đức nguồn” của tâm hồn Phan sinh, phải đi đến mức đó?  Vì linh đạo này không trình bày rõ rệt những nguyên lý đặc biệt của riêng mình cũng như những thực hành mà các trường phái khác không có.

Sự gắn bó - chúng ta cứ nói ngay là “tình cảm”, ít nữa là xét từ bên ngoài - mà linh đạo này bày tỏ đối với nhân tính Con Thiên Chúa, và do đó đối với cuộc Thương khó, với phép Thánh Thể, với Đức Nữ Vô nhiễm, đều thuộc về nền đạo đức Kitô, ngoại trừ một vài chi tiết nhỏ nhặt, và tất cả những tâm hồn thánh thiện đều hân hạnh được tham gia vào nền đạo đức ấy.

Người được công bố như là sáng lập của linh đạo ấy, Phanxicô Assisi, thật là một vị thánh có bản lãnh mãnh liệt và độc đáo. Tuy nhiên, không thể nhờ sự ngài noi gương Chúa Kitô mà chỉ sự cá biệt của linh đạo ấy. Ngay danh xưng “kitô hữu” có nghĩa khá rõ rệt là họ lệ thuộc vào Đức Kitô.

Giả dụ tất cả những môn đệ theo gương một vài vị mà vì thế Giáo hội đã phong thánh, thực thi hoặc lòng mộ mến đức nghèo khó quá khích, hoặc lòng mến các thụ tạo cách trữ tình, cả lối hiểu sát văn tự sách Tin mừng  vì không thể đòi hỏi mọi người phải đạt tới những ấn thương...thì sự thực thi này có lẽ là đặc điểm của linh đạo Phan sinh chăng. Không đâu !

Người ta thấy tỏ tường các tu sĩ Phan sinh sử dụng cùng những sách vở, thực thi cùng những việc tôn sùng, vun trồng cùng những nhân đức, ta hãy cười đùa một tí- duy trì cùng những tật xấu như những người đạo đức được biết có những liên hệ linh đạo khác !

Dù thường hơn, có những người đi đàng thánh giá, còn kẻ khác lại mộ mến chuỗi Mân côi, hay buộc mình theo một phương pháp xét mình riêng nào đó, thì một sự ưa chuộng như thế không tạo nên một sự phân biệt quan trọng, chính yếu về linh đạo. Và vân vân, người ta có cảm tưởng rằng linh đạo Phan sinh thiếu đặc điểm. Linh đạo ấy, trong số các linh đạo khác có đặc thù rõ rệt hơn, chỉ là một linh đạo “Kitô”, không hơn không kém.

Càng tốt! Đừng ai mong chúng tôi cố gắng bác bỏ, kể cả trang luận, một xác định phù hợp rất tỏ tường với xác tín của chúng tôi: chính chúng tôi quả quyết điều này không quanh co và không úp mở :

Linh đạo được gia đình Phan sinh chọn lựa :

-Dựa theo gương lành và giáo huấn của vị thủ lãnh .

-Chiếu theo những nguyên lý được các vị bậc thầy soạn ra.

-Là thuần túy Kitô.

Nghĩa là phù hợp với giáo huấn Tin mừng, không pha trộn những yếu tố khác biệt, không bỏ rơi những yếu tố nào đã được mạc khải. Vậy chúng tôi phải chứng minh và trưng chứng từ : Trước hết, là linh đạo này phát xuất từ những gương lành và những giáo huấn của thánh Phanxicô; kế đó là linh đạo này sử dụng những nguyên lý về giáo thuyết được các nhà thần học của dòng soạn ra; sau cùng là những thực hành, tất nhiên là chung với những thực hành của các trường phái khác, tuy nhiên được linh hoạt do một tinh thần - nếu không phải là khác trên cơ bản, ít nữa đúng hơn - được canh tân triệt để.

Như vậy chúng tôi sẽ được phép kết luận rằng sự trung tín tuyệt đối của linh đạo này với mạc khải, được chứng minh qua nguồn gốc của nó, sự hình thành có hệ thống, có thực thi chân chính, giúp linh đạo có một đặc điểm phi thường, dù không hiển nhiên cho con mắt xác thịt, cũng không kém phần đích thực và phần đặc thù.

Vì đó không phải là một thiếu sót, đối với một linh đạo “muốn” và “phải” là Kitô, nếu linh đạo ấy chỉ là Kitô không hơn không kém.

I.  GƯƠNG LÀNH VÀ GIÁO HUẤN CỦA THÁNH PHANXICÔ.

Tất cả mọi người đều đồng ý việc này : thánh Phanxicô trước tiên đã hiểu ơn gọi bản thân như là một lời mời gọi noi gương Chúa Giêsu thật chặt chẽ, sau đó ngài đã hiểu sứ mạng ngài như là nhiệm vụ phải truyền bá lý tưởng của mình cho kẻ khác; và cũng chẳng ai sẽ bài bác điều này :“Anh em hãy noi gương tôi như tôi noi gương Chúa Kitô”, lời này của thánh Phaolô có thể dùng làm đề tựa cho cuộc đời và công trình của thánh Phanxicô.

Trong những ngày đầu sau cuộc trở lại, có thể ngài đã hiểu theo nghĩa vật chất mệnh lệnh của tượng Chúa chịu nạn tại nhà thờ Saint Damien về việc trùng tu ngôi nhà suy sụp. Các môn đệ tuôn đến với ngài,rồi kinh nghiệm vềnhững nhu cầu của các linh hồn, không bao lâu đã giúp ngài định rõ mục đích thật, và cho ngài biết Chúa muốn ngài sẽ là người trùng tu những suy sụp thiêng liêng nào.

Lúc bấy giờ, mọi người đều không biết đến Chúa Giêsu Kitô, cũng như trường hợp của Phanxicô trước đó. Đối với những kitô hữu còn trung thành với Giáo hội, tôn giáo trở thành một thứ hình thức vô hồn, trong đó Chúa Kitô chỉ còn là một tên tuổi, kỷ niệm của một vị ân nhân rất cổ xưa và đã từ lâu lên trời xa xăm. Những kẻ khác, dù đã được rửa tội hay không, vì khó chịu bởi chính cái tôn giáo hình thức ấy, nên đi tìm nơi những người ly khai, mối phấn khởi thiêng liêng và sự bình an tâm hồn mà nghi lễ phụng thờ chính thức không còn đem lại cho họ nữa bởi vì họ không hiểu.

Sự trở lại với Chúa Kitô, đối với Phanxicô đã trả lại một ý nghĩa bản thân cho đời mình; cũng sự trở lại này sẽ hoàn lại một ý nghĩa cho đời sống các dân lạc đường, đang lang thang, như đàn chiên thiếu chủ chăn, hơn là thiếu đồng cỏ, Phanxicô không thể không thấy rằng ơn gọi bản thân và sứ mạng do Chúa quan phòng giao phó vẫn là một cũng như chỉ có một phương tiện duy nhất để thực hiện cả hai :“Chúa Kitô thì sống động và Ngài yêu mến chúng ta. Chúng ta hãy tin tưởng vào Ngài. Chúng ta hãy gắn bó với Ngài và hãy lãnh nhận sự sống nơi Ngài. Chúng ta hãy noi gương Ngài và chúng ta sẽ được biến đổi giống Ngài. Chúng ta hãy tuân giữ Tin mừng của Ngài, theo sát văn tự và không thêm thắt. Ở đó có Đàng và có Sự Thật của sự Sống.

Chúng ta đừng coi những công thức này như là phỏng đoán, những bản văn nêu chúng ra thì nhiều và minh bạch. Ngày từ năm 1290, Bản Luật đầu tiên được trình lên Đức Giáo hoàng Innocent III, bắt đầu như sau : “Đây là Bản Luật và là cuộc sống của các anh em (ngài chưa gọi các ngài là “hèn mọn"), sống trong vâng phục, trong khiết tịnh, không của cải riêng, và noi theo giáo huấn và những gương lành của Chúa Giêsu Kitô, Chúa chúng ta”. Nội dung của Bản Luật là noi gương của Chúa Cứu thế, căn cứ vào những lời nói của Ngài và những gương của Ngài, chương XIII, là một lời nguyện ca tụng và cảm tạ, trình bày lý do của việc “theo Chúa Giêsu Kitô”, một các chính xác lạ thường. Chúng ta sẽ gặp trong chốc lát bản văn này.

Bản luật dòng, được Đức Giáo hoàng Honorius III châu phê năm 1223, và được thảo theo một văn thể có tính cách pháp lý hơn là súc tích hơn bản luật dòng trước, nhưng cũng xác định cùng một cách đời sống và luật của các anh em, từ nay được gọi là hèn mọn, nghĩa là bé hơn, nhỏ hơn. “Luật dòng là tuân giữ Tin mừng thánh của Chúa Giêsu Kitô, Chúa chúng ta, sống trong vâng phục, không của riêng và trong khiết tịnh.
Nhân tiện, cũng có thể lưu ý rằng việc noi gương Chúa Giêsu, trong bản luật đầu tiên được coi như là hệ quả của việc thực thi những nhân đức Tin mừng, thì nay đã trở thành nền tảng của
đời sống Phan sinh, và ba nhân đức lùi lại diện những phương tiện của việc noi gương này.

Chúng ta hãy kể thêm bức thư năm 1226 mà Phanxicô, đau yếu và không thể đến giữa họ, viết cho những anh em tụ họp đại hội nghị. Bức thư kết thúc bằng một lời nguyện, đặc biệt rõ ràng và sáng sủa, tóm lược linh đạo của ngài và nếu dám nói, thần học của ngài. Lời nguyện tập trung vào sự noi gương. Đây là lời nguyện :

Lạy Thiên Chúa toàn năng, vĩnh cửu, công bằng và nhân hậu, xin vì lòng nhân từ của Chúa, ban cho chúng con là những kẻ khốn hèn được làm những gì chúng con biết là thánh ý Chúa, và luôn được muốn làm điều đẹp lòng Chúa; nhờ đó được thanh tẩy bên ngoài, bên trong được chiếu soi và nung nấu bởi lửa Chúa Thánh Linh, chúng con có thể theo gương Con Chúa, Đức Giêsu Kitô Chúa chúng con, và chỉ nhờ ơn Chúa, chúng con đi đến cùng Chúa, Đấng tối cao trong Ba Ngôi trọn hảo và trong một bản tính duy nhất, sống và ngự trị và tự tôn vinh, Thiên Chúa toàn năng, đến muôn thuở muôn đời, Amen.

Mà Bản luật của các anh em hèn mọn là kiểu mẫu, theo đó Phanxicô đã sắp xếp lối sống của các “bà Claristes”, trước tiên và theo sát văn tự, rồi sau đó lối sống của các hối nhân với những châm chước thích hợp. Phần liên hệ đến chị Clara, ngoài bản luật, chúng ta có một lá thư ngài đọc cho viết ít ngày trước khi ngài yên nghỉ trong Chúa. Và nếu có thiếu những tài liệu tương đương, đối với các anh các chị hối nhân, đó chỉ là một sự thiếu văn bản, có thể bù đắp hợp lý nhờ những bức thư đích thực của cha, gửi cho “tất cả các tín hữu, các lãnh tụ các dân tộc, các linh mục và
giáo sĩ”. Chúng tôi không trích dẫn vì lý do ngắn gọn.

Đâu đâu và lúc nào, Phanxicô cũng loan báo giáo thuyết về sự cần thiết phải trở về với Tin mừng và thầy của Tin mừng là Chúa Giêsu.

Thánh Phanxicô cũng không để chúng ta không biết vì
lý do nào ngài hành động như vậy. Và đặc biệt về điểm này, người mà tự xưng là “một kẻ bé nhỏ không chữ nghĩa” tỏ ra là một nhà thần học cao siêu, hậu duệ của các Phaolô và Gioan.

Để chứng minh xác quyết này chúng tôi có thể trước tiên nêu ra một trong những “lời khuyên bảo” của thánh nhân, vì lời này tương đối dài và sung mãn, nên được xếp vào hàng đầu trong các tuyển tập cũ.

Lời ấy đề :“Về Mình Chúa Kitô”, và quả thật nói về phép Thánh Thể, nhưng cũng là một chứng minh đầy nhiệt tâm và
sáng sủa về sự cần thiết phải nhờ đến sự trung gian của
Thiên Chúa làm người; và sự hiệp thông với Thánh Thể Ngài là phương tiện để thông phần vào thần khí của Ngài và sự thông phần này là phương tiện để đến Thiên Chúa Ba Ngôi và làm
đẹp lòng Thiên Chúa Ba Ngôi.

Có thể phân tích một cách có phương pháp giáo thuyết của bản văn hay này qua những câu sau đây:

Vì Chúa Giêsu là tất cả, là Đường là Sự Thật, là Sự Sống, là nguyên thủy và cứu cánh nên không ai có thể làm đẹp lòng Chúa và phụng sự Thiên Chúa mà không nhờ Ngài; và
Thiên Chúa chỉ tỏ mình và tự ban cho chỉ trong Ngài và qua Ngài. Quả thế, Thiên Chúa là Đấng mà thụ tạo không thể thấy được, không thể biết được, không thể gặp được; vậy để biết, để mến và để phụng sự Thiên Chúa, thụ tạo cần một vị trung gian
ngang hàng với Thiên Chúa và với nhân loại, Đức Giêsu Kitô là người và là Thiên Chúa.

Tuy nhiên, chưa đủ nếu chỉ gắn bó với nhân tính của Ngài; phải nhờ nhân tính này mà vượt lên trên, và nhờ tinh thần đạt đến bản tính Thiên Chúa, bản tính mà Ngài có chung với Chúa Cha và Chúa Thánh Thần.

Chính các Tông đồ, dù được xem thấy Chúa Giêsu trong thể xác của Ngài, cũng phải tuân theo luật này, phương chi đối với chúng ta. Từ đó rút ra những nguyên lý của đời sống thiêng liêng chúng ta.

Như thế, theo thánh Phanxicô, đời sống thiêng liêng là đồng hóa chúng ta với Chúa Giêsu Kitô, mà Giáo hội trình bày cho chúng ta, mà Chúa Thánh Thần đảm bảo, và để Ngài sống và hành động trong chúng ta nhờ Đức tin và vâng phục, cho sáng danh Thiên Chúa Ba Ngôi.

Mà sự đồng hóa đó không chỉ là công trình của người tín hữu vốn nỗ lực sống phù hợp với gương Chúa nhờ một sự bắt chước bên ngoài : sự đồng hóa đó được thực hiện từ bên trong, có vẻ âm thầm và biểu trưng, nhưng thực sự và hữu hiệu : chính đó là công trình của sự rước lễ trong Phép Thánh Thể.

Bởi vì, như thánh Phanxicô kết luận trong lời khuyên bảo này : chính Thần Khí của Chúa đang ngự trong các tín hữu của Chúa Kitô, lãnh Mình và Máu Chúa trong họ; chính như vậy mà Chúa luôn ở trong họ, như lời Chúa hứa : Này Thầy ở cùng chúng con cho đến tận thế.

Ai mà không cảm thấy được soi sáng, thuyết phục bởi ngay giáo thuyết này, giáo thuyết trong sự sâu sắc của nó, mang ngay chứng từ của sự thật mà không phải là một nhà thần học chuyên biệt, được huấn luyện về những suy tư của triết học và những tranh luận của khoa chú giải Thánh Kinh đã kiên trì xây dựng giáo thuyết ấy, giáo thuyết đã vọt từ trái tim của một kẻ nghèo hèn mọn, đã chỉ học nơi trường nguyện gẫm, đã chỉ lắng nghe Thầy trên Thập giá.

Phanxicô đã lên cao hơn nữa, mở đường cho những vị bậc thầy của dòng ngài, Bonaventura, Jean Duns Scot và các môn sinh, làm cho thiên tài của họ thêm sáng nhờ những hào quang của thiên tài của mình : như chim phượng khuyến khích những chim con cao bay và nâng họ lên trong luồng gió đôi cánh của nó.

Chúng tôi sẽ trích dẫn bản văn chói lòa này : bản văn được đọc trong bài “suy niệm” làm thành chương XXIII của bản luật 1209 - 1221. Bản văn phát biểu một cách ngắn gọn tất cả tư tưởng của vị thánh về vai trò độc nhất và cần thiết của Thiên Chúa làm người.

Chương này có đề :

Cầu nguyện, ngợi khen và tạ ơn, và khởi sự như sau cách long trọng : Lạy Thiên Chúa toàn năng, tối cao, rất thánh, và Thiên Chúa trên hết, Cha Thánh và công bằng. Lạy Chúa trời đất, vì danh Chúa, chúng con tạ ơn Chúa !

Tiếp đến là trình bày những kỳ công của Thiên Chúa, Đấng chúng ta ngợi khen, tung hô và tạ ơn, và ta hãy lưu ý đến
vị trí trung gian độc nhất và cần thiết được dành cho Chúa Giêsu Kitô :

“...vì theo thánh ý Cha, nhờ Con Một của Chúa và trong Chúa Thánh Thần, Chúa đã tạo dựng mọi sự thiêng liêng và
vật chất, Chúa đã tạo dựng chúng con theo hình và ảnh Chúa, Chúa đã đặt chúng con trong địa đàng, và chúng con, vì lỗi chúng con, chúng con đã sa ngã... và vì như Chúa đã tạo dựng chúng con nhờ Con Chúa, cũng vậy Chúa đã thương yêu chúng con với một
tình yêu chân thật và thánh thiện, và cũng vì tình yêu này, Chúa đã cho Con Chúa sinh ra, là Chúa thật và là người thật, bởi Đức thánh Maria quang vinh và luôn trinh nữ hiển vinh, và bằng thánh giá, máu và cái chết của Ngài, Chúa đã muốn cứu chuộc chúng con khỏi tù đày...”

“Và vì Con Chúa sẽ trở lại trong vinh quang và uy nghi để phạt những kẻ vô phúc đã không sám hối và đã không nhìn nhận Cha (là Thiên Chúa) và để nói với ai đã nhìn nhận, thờ lạy và phụng sự Cha trong tinh thần sám hối : hãy đến, những kẻ được Cha Ta chúc phúc, hãy lãnh Nước Trời đã được chuẩn bị từ tạo thiên lập địa...”.

Rõ ràng là việc trình bày những dự án của Thiên Chúa như thế phù hợp với sự trình bày của thánh Phaolô trong lời tựa cao siêu của thánh thư gửi cho tín hữu Êphêsô :“Trong Chúa Giêsu Kitô”, trong và bởi Chúa Kitô trung gian, diễn tiến mầu nhiệm tiền định, nghĩa tử, tạo dựng, cứu chuộc, những kẻ được tuyển chọn, để được đến sự hoàn tất của mọi sự trong Ngài; như vậy
kết thúc những dự tính đầy tình thương của Thiên Chúa, và ta thấy tư tưởng của tông đồ Phaolô vươn cao tuyệt vời như thế nào.

Phanxicô như vậy, vượt mọi khôn ngoan con người, ngài đạt tới chóp đỉnh thần học của ngài; ngài viết :“và, vì chúng con tất cả là khốn nạn và tội lỗi, chúng con không xứng đáng kêu danh Chúa; chúng con cầu xin và khẩn cầu Chúa vui lòng chấp nhận để Chúa Giêsu Kitô Chúa chúng con, mà chỉ nơi Người Chúa
hài lòng, tạ ơn Chúa cho tất cả mọi sự, cùng với Chúa Thánh Thần Đấng an ủi, như Cha muốn và như Chúa Giêsu Kitô và Chúa Thánh Thần muốn : vì Chúa Con là đủ cho Cha luôn luôn và trong mọi sự, và chính nhờ Người mà Cha đã ban cho
chúng con tất cả mọi sự, Alleluia”.

Đức Kitô của ngài thì đủ trong mọi sự và mãi mãi đối với Thiên Chúa, Đấng Kitô là Đấng duy nhất làm đẹp lòng Cha chỉ trong Ngài và bởi Ngài thì người ta mới làm đẹp lòng Cha.