Chương  Bảy: TRƯỜNG PHÁI CÁT MINH

Phần Hai

4. Các bậc thầy và các mẫu gương.

Vào thời cải tổ, Dòng Cát Minh đã có một quá khứ dài và một gia sản phong phú. Vậy có nguy cơ là ta quan niệm cách rất thiếu sót về linh đạo Cát Minh  và hiểu sai về chính cuộc cải tổ, nếu không nhìn cuộc cải tổ dưới ánh sáng của cả truyền thống, và nếu không lưu ý đến quan hệ chặt chẽ giữa hai nhà cải tổ, là Thánh Têrêsa và Thánh Gioan Thánh Giá, với gia đình thiêng liêng của các ngài.

Thiên tài mạnh  mẽ của họ, cộng thêm sự thánh thiện, là điều không ai chối cãi, cũng như Dòng Cát Minh rõ ràng đã nhờ họ mà được soi sáng và thêm sâu sắc. Được Thiên Chúa đưa đến vào một thời vừa nguy cấp vừa thuận lợi, họ làm cho Dòng Cát Minh  được hồi sinh; tuy nhiên, họ không phải là những người khai sinh ra Dòng. Trước họ, đã có Dòng Cát Minh , và một trong hai nhánh chính của Dòng, tuy không nhờ hai ánh sáng rất tinh tuyền ấy soi chiếu, vẫn tiếp tục nở hoa.

Vì họ gần ta hơn, nên dường như Thánh Têrêsa và Thánh Gioan Thánh Giá gồm tóm tất cả Dòng Cát Minh, và ta không thể hình dung Dòng Cát Minh mà không có họ. Thật vậy, một tu sĩ Cát Minh không được coi thường vai trò và vinh quang của hai vị thánh ấy, vì như thế là xúc phạm đến cha mẹ mình, nhưng là đặt họ vào trong hàng ngũ các bậc linh sư đã từ thế kỷ này sang thế kỷ khác làm nên Dòng Cát Minh , thì không phải là giảm thiểu vinh quang của họ. Chính Thánh Têrêsa khi viết chương XIII cuốn “con đường toàn thiện”cũng đã cảm thấy và ước muốn như vậy : “đời sống mà chúng ta muốn sống không chỉ là đời nữ tu mà còn là đời ẩn tu. Hãy nhớ lại các thánh phụ của chúng ta,những ẩn sĩ ngày xưa mà ta đang muốn bắt chước đời sống như họ”.

Các thánh như thế đấy! Cách họ trung thành hay trở về với truyền thống, thật đầy sức sống, đầy Thần Khí Thiên Chúa  khiến họ trở nên người sáng tạo ra cái mới : Nova et Vetera. Họ không thay đổi, nhưng đem đến cho khuôn mặt thân yêu một sự tươi trẻ mới : “xin sai Thần Khí của Ngài và họ sẽ được tái tạo và Ngài sẽ đổi mới mặt địa cầu...”

Anh hưởng của Thánh Têrêsa và của Thánh Gioan Thánh Giá đối với linh đạo Cát Minh  rất khác nhau, do cá tính của hai nhà cải tổ, và cũng do vai trò của mỗi người, nhưng hai ảnh hưởng ấy hoàn toàn bổ túc cho nhau.

Thánh Têrêsa

Có lẽ người ta có lý, khi xem Thánh Têrêsa trước tiên và trên hết như một nhà chiêm niệm. Thật vậy,linh đạo Cát Minh đã nhờ Người mà thêm phong phú và thâm tuý, trong lãnh vực nguyện gẫm và đời sống thần bí.

Tuy nhiên, con người và vai trò của Thánh Têrêsa vuợt ra khỏi khuôn khổ ấy, vì người đã sống đời sống đời sống kết hiệp với Thiên Chúa bằng với tất cả con người mình. Người đã cởi bỏ mọi sự, nhưng không bác bỏ chút gì ; người đã muốn bắt toàn thể các khát vọng, tư tưởng, tấm lòng, sức lực và đời sống mình suy phục Thiên Chúa.

Vì thế, không chỉ quan niệm về đời sống tu trì, mà cả quan niệm về đời sống thiêng liêng nữa, đã được đổi mới và phong phú hơn lên, nơi chính Têrêsa trước tiên, rồi trong Dòng Cát Minh  mà người là người mẹ và là vị cải tổ.

Tính thực tế của Têrêsa rất sâu và không thể nào chối cãi được dù là một cách  vô ý thức, đã đi đến chỗ biến toàn bộ các yếu tố đời của Người thành một tổng thể hữu cơ, một cái gì duy nhất sống động. Nguyện gẫm là động cơ và linh hồn, là nguyên lý biến đổi và thống nhất tổng thể hữu cơ ấy. Nhưng nó chỉ đạt mục tiêu, nếu nó hướng mọi yếu tố của đời tu về cùng một mục đích, do cùng một tư tưởng chỉ đạo hướng dẫn, ngay đến trong những  khía cạnh thường ngày nhất, những hoạt động khiêm tốn nhất.

Chúng ta đừng chỉ tìm kiếm sự đóng góp của Têrêsa vào trong linh đạo của Cát Minh nơi các tác phẩm của  người, vì người chỉ viết chúng theo đòi hỏi của từng hoàn cảnh, chúng như những tấm gương phản chiếu những tác động của Thiên Chúa trong tâm hồn và đời sống của Người. Ta phải tìm trước tiên trong công cuộc cải tổ của người, vì một cách nào đó, người đã uốn nắn dCát Minh  theo hình ảnh mình. Không phải là người đã làm cho lý tưởng Cát Minh nghiêng về một hướng mới, nhưng thiên tài của người đã ảnh hưởng đậm nét lên đó. Vì thế bên cạch các tác phẩm của người, chính trong bản Hiến Pháp và trong hình thức tu mà người đòi hỏi nơi con cái mình, mà ta phải tìm các yếu tố từ nay sẽ là đặc thù của linh đạo Dòng Cát Minh.

Trong lãnh vực này, ảnh hưởng của Thánh Têrêsa khắc hẳn ảnh hưởng của Thánh Gioan Thánh Giá. Đành rằng, như ta sẽ thấy ngay từ đầu, Gioan đã tán thành công cuộc cải tổ. Hơn thế nữa, ngài chỉ ở lại trong Dòng Cát Minh nếu cuộc cải tổ được thực hiện mà thôi. Nhưng dù đã anh dũng phấn đấu để được cải tổ được thành công, Gioan trước tiên vẫn là người tìm thấy trong cái khung cảnh ấy phương thế để đạt đến sự tự do thiêng liêng trọn vẹn, sự triển nở sung mãn về mặt thần bí.

Trong khi Têrêsa lo tái thiết ngôi nhà Cát Minh, sau khi đã xây dựng lại nền móng và tạo ra nơi đó một bầu khí cực kỳ thuận lợi cho đời sống thiêng liêng đích thật, thì Gioan Thánh Giá làm cuộc du hành lạ lùng trong thế giới của sự kết hiệp thần bí, rồi rút ra những nguyên tắc, vạch đường và mô tả tất cả các sự phong phú của cuộc du hành ấy.

Như giới răn Chúa đã truyền cho chúng ta, Dòng Cát Minh chủ yếu ở cả trong các tác động yêu thương duy nhất bao gồm hai mặt. Hai mặt vì nó hướng đến Thiên Chúa và anh em. Duy nhất vì chỉ có đức ái đối thần mới hướng dẫn cả hai chuyển động, hai thì của linh đạo Cát Minh. Hai thì ấy làm nên nhịp sống của Dòng, như nhịp đập của trái tim và nhịp thở của nó.

Trước khi nghĩ về nhịp sống ấy, Têrêsa đã sống nó một cách sâu đậm, và điều này ảnh hưởng đến cuộc cải tổ người thực hiện. Nhưng người sống điều đó theo chính tinh thần của Dòng Cát Minh, nghĩa là dành địa vị ưu tiên cho chiêm niệm.

Là con người thực tế, Têrêsa hiểu rằng phải suy nghĩ lại toàn bộ đời sống của các nữ tu Cát Minh, theo hướng chiêm niệm ấy. Sẽ phải tái lập nội vi chặt chẽ, thinh lặng, lao động trong cô tịch, để tạo bầu khí thuận lợi giúp cho sự kết hiệp với Thiên Chúa được triển nở. Dưới một hình thức mới mẻ, tuy căn bản vẫn đúng truyền thống, Dòng Cát Minh nhờ Thánh Têrêsa sẽ tìm lại được sinh khí và tinh thần buổi ban đầu. Bằng chứng là cuộc cải tổ ấy sẽ lôi kéo cả các tu sĩ phái nam. Sở dĩ Thánh Gioan Thánh Giá và cá tu sĩ đi chân không tiên khởi đã hưởng ứng cuộc cải tổ, là vì xuyên qua Têrêsa, họ gặp lại điều mà chúng ta đã thử phân tích : cái tinh thần  buổi đầu, cái môi sinh nguyên thuỷ, mà nếu thiếu thì không gì nảy nở được và không còn Dòng Cát Minh nữa.

Để thấy được vai trò đích thực của Têrêsa, ta phải phân tích toàn bộ các tác phẩm của ngài, những lời khuyên thiêng liêng, các cảm nghiệm thần bí của ngài. Tất cả những cái đó đều nhằm khôi phục đời sống chiêm niệm đích thật, đời sống kết hiệp với Thiên Chúa.

Đành rằng Têrêsa có quan niệm riêng của ngài về đời sống chiêm niệm, và ngài có một kinh nghiệm độc đáo về điều này trên bình diện thần bí. Nhưng dù độc đáo đến đâu, quan niệm và kinh nghiệm ấy cũng nằm trong đường hướng của linh đạo Cát Minh. Và kinh nghiệm cho thấy rằng lối sống mà ngài khôi phục lại là lối sống thích hợp nhất với các đòi hỏi và khát vọng của những tâm hồn chiêm niệm.

Người phụ nữ có một khái niệm khác với nam giới về sự kết hiệp với Thiên Chúa. Lý tưởng thì chung cho mọi người, nhưng cần được trình bày khác nhau và cũng phải đi đến đó bằng những con đường khác nhau. Thánh Têrêsa đã hiểu điều đó rất rõ. Ngài đi từ một xác tín và từ một kinh nghiệm chiêm ngắm và thần bí sâu sắc, để suy nghĩ lại mỗi chi tiết của đời tu, tuỳ theo mục đích phải đạt tới, đồng thời theo bản chất cụ thể của phụ nữ.

Ngài soạn  Bản Hiến Pháp từ thực tế, với một ý thức thông thạo về điểm chừng mực, kèm theo một sự hiểu biết sâu sắc về tâm lý, nói tóm lại, một cách rất khôn ngoan. Nhờ ảnh hưởng kiên trì của ngài, khái niệm đời chiêm niệm không còn trừu tượng và lửng lơ nữa. Nó đâm rễ vào trong mọi hoạt động của đời sống và hội nhập vào đó. Có một tương quan mật thiết giữa
cầu nguyện và đời sống, giữa luân lý và thần bí, giữa cách cư xử bên ngoài và sự kết hiệp với Thiên Chúa.Têrêsa đã nối kết bằng nhiều cách, thiết lập những tương quan, bắc những nhịp cầu giữa đời sống thần bí cao nhất với sự hiến mình, nhu cầu yêu thương với cách thực hành tình huynh đệ khiêm tốn nhất.

Trong đời tu chiêm niệm như Têrêsa quan niệm và tổ chức có một sự  một sự duy nhất hữu cơ, không phải là một áp lực bên ngoài, nhưng nhờ một nguyên lý nội tại vừa êm dịu vừa mạnh mẽ : đó là tình yêu. Tâm hồn chiêm niệm phải ước mong tự hiến dâng cho Đấng mình yêu, kết hiệp với Người và phụng sự Người.

Đời tu chiêm niệm cũng được thực hiện theo những qui tắc rất khôn ngoan. Như một trong những sử gia của Têrêsa gần đây nhất đã nói một cách thật chí lý : Têrêsa đã có thể giải quyết được hai vấn đề tế nhị với óc thực tiễn theo đúng truyền thống Công Giáo : đó là vấn đề tương quan giữa các đòi hỏi của sự kết hiệp với Thiên Chúa và các đòi hỏi của bản tính con người ; giữa khuôn khổ đời tu thông thường với sự triển nở đời sống thần bí riêng của mỗi người. Khổ hạnh mà ngài đã sống và đã nêu rõ sự cần thiết, là một thứ khổ hạnh tuy rất nhiệm nhặt, nhưng luôn hợp lý. Các thực tại trần gian khiêm hạ là mảnh đất ta phải sống, để từ đó tinh thần vạch ra đường đi đến Chúa. Việc đi đến với Thiên Chúa tuỳ thuộc các thực tại ấy, như sự sống của cây tuỳ nơi rễ ; nếu lơ là, tiêu diệt hay làm tê liệt chúng thì sẽ có hại cho việc đi đến Thiên Chúa[1]. Nhờ Têrêsa mà Dòng Cát Minh có được đà vươn tới và một cảm thức sâu xa về tâm lý. Trước đo, Dòng vốn đã thực tế, nay nhờ ảnh hưởng của ngài, lại càng thực tế hơn. Thật vậy, sự thận trọng và khôn ngoan siêu nhiên của Thánh Têrêsa và cảm nghiệm thần bí khi nào có, đòi đời sống chiêm niệm phải dựa hơn bao giờ hết vào các tín điều, các bí tích, sự tuân phục Giáo Hội và các bề trên, việc tập các nhân đức, sự trung thành với Qui luật. Chỉ như thế ta mới tránh được sự thái quá về tình cảm, thụ động và ảo tưởng, dưới bất cứ hình thức nào.

Chưa từng có ai nêu rõ như ngài các căn bản của đời sống thiêng liêng, sự cần thiết phải xây dựng tất cả trên việc từ bỏ ý riêng, sự quảng đại trong việc chu toàn thật hoàn hảo bổn phận của mình, tình bác ái huynh đệ, chịu đựng người khác. Các nhân đức rất thực tế ấy sẽ làm nền tảng chống đỡ cho cả toà nhà thiêng liêng được vững vàng và duy nhất. Thật vậy, không thể để cho có sự rạn nứt nơi con người, sự chia cắt giữa đời sống tự nhiên với đời sống siêu nhiên.

Khi có được tính thực tế tinh ròng ấy, đời sống thần bí sẽ làm cho con người trở nên thật duy nhất. Sự duy nhất hữu cơ ấy nối kết mọi yếu tố và tái sinh chúng nhờ một nguyên lý cao hơn ; đó là một trong những sự đóng góp quí báu của Thánh Têrêsa cho linh đaọ Dòng Cát Minh.

Thánh Têrêsa muốn tâm hồn được thống trị bởi cái nguyên lý cao hơn đó và có được sự hiệp nhất hữu cơ chủ yếu nhờ nguyện gẫm. Ai cũng biết thánh nữ là bậc thầy lừng danh về nguyện gẫm. Về điểm chính yếu này, sự đóng góp của ngài vừa độc đáo vừa phù hợp với truyền thống.

Hợp với truyền thống, vì cũng như tất cả các bậc linh sư tiền bối, Têrêsa muốn hướng các tâm hồn chiêm niệm đến các đỉnh cao sự kết hiệp với Thiên chúa. Để đạt đến kết quả đó, để được ơn đó, ngài nhờ tới việc nguyện gẫm, trong đó Thiên chúa và tâm hồn cùng làm việc, mỗi bên, trên bình diện của mình.

Hợp với truyền thống, vì cũng như những người đi trước, Thánh nữ Têrêsa cho rằng lý tưởng của sự chiêm niệm đưa đến sự kết hiệp biến đổi, không phải là một điều ngoại thường, nhưng là sự viên mãn của đời sống thiêng liêng. Thế nên, ngài khiêm tốn ước mong điều ấy, vì biết rằng sự chiêm niệm luôn là một ơn nhưng không của Thiên chúa.

Nhưng đồng thời cũng độc đáo, vì Thánh Têrêsa không chỉ đề ra mục tiêu cho đời chiêm niệm, mà ngài còn vạch đường đến đó chẳng những với một kinh nghiệm phong phú và một sự hiểu biết về tâm lý sâu sắc, mà còn theo một quan niệm đặc biệt cao quí và thâm sâu về đời sống kết hiệp với Thiên chúa, “nguyện gẫm không hệ tại ở chỗ nghĩ nhiều, nhưng ở chỗ yêu mến nhiều”. Vì đối với Têrêsa, “yêu mến là hiến mình trọn vẹn, dâng hiến ý mình cho ý Thiên chúa, dù cho ý Thiên chúa có là thập giá đi chăng nữa, đến nỗi tìm được niềm vui trong đau khổ, nếu khổ đau ấy làm đẹp lòng Đấng chí ái, và tình yêu mãnh liệt ấy đòi sự hiện diện của người. Tâm hồn yêu mến Thiên Chúa thì tự nhiên mong ước được chiếm hữu Người. Lý tưởng tận hiến nơi người ấy đi kèm với ước muốn một cuộc kết hiệp thần bí. Thiên chúa phải quảng đại với tâm hồn quảng đại... sự tận hiến của tâm hồn (kêu gọi) sự trao ban trọn vẹn của Thiên  Chúa[2].

Trong nguyện gẫm như Têrêsa đã kinh nghiệm và dạy cho con cái mình, Chúa Kitô giữ một vị trí quan trọng. Đây là một trong những điểm độc đáo của linh đạo Têrêsa. Hẳn không phải là trước ngài, Chúa Kitô không hiện diện cách tích cực trong tất cả đời sống thiêng liêng của Dòng Cát Minh; nhưng vai trò của Người chưa rõ nét như vậy. Thánh Têrêsa đã làm nổi bậc vai trò ấy như chưa từng có ai làm.

Phương pháp nguyện gẫm để mọi người khởi đầu, tiếp tục và kết thúc[3] là hiện diện bên “Đấng Cứu Thế, điều ấy hữu ích cho mọi mức độ”[4]. Không thể nào nói rõ hơn nữa.

Vì Têrêsa dành rất nhiều chỗ cho Chúa Kitô trong nguyện gẫm, nên chúng ta cần tìm hiểu xem đối với ngài, Chúa Kitô là gì ? Nhưng cũng cần thấy tiến trình của đời sống thiêng liêng của ngài về điểm này.

Đối với Thánh Têrêsa thì không thể chối cãi được rằng Chúa Kitô là tất cả. “Hãy đối xử với Người như với với một người cha, một người anh, một người thầy, một người chồng”[5]. Ngài yêu mến Chúa Kitô cách âu yếm như một người mẹ, tôn kính như một đứa con và tha thiết như một người vợ. Nhưng tình yêu ấy thuần tuý thiêng liêng[6]. Thật vậy, “các cảm xúc thiêng liêng mà Chúa ban thì rất khác xa những thú vui của một đôi vợ chồng.
Ở đây là tình yêu kết hiệp với tình yêu[7]. Sở dĩ Chúa Kitô có thể đưa Têrêsa lên cao, vượt quá mọi tình cảm khả giác, mà “ vẫn giữ được nguyên vẹn cho ngài các khả năng yêu mến, chính vì Người đã thực hiện cho Têrêsa điều vĩnh cửu, điều siêu việt, vì Người là Đấng tuyệt đối, Đấng vô cùng, vì Người là Thiên Chúa”[8]. Dù ở nơi Thiên chúa, Têrêsa vẫn cần phải tìm thấy một trái tim biết yêu thương. Nhưng mà trái tim mà Chúa Kitô ban cho Têrêsa để yêu thương trong nhân tính của Người, thì ngài không bao giờ quên rằng đó là trái tim của Thiên chúa. Nếu nhân tính của Chúa Kitô là trở ngại cho một số người, ấy là vì họ chưa nhìn nhân tính ấy đúng cách. “Nhân tính của Chúa Kitô chỉ có thể làm ích  cho Đức Mẹ mà thôi, vì Đức Mẹ đã quá vững trong Đức tin, Mẹ biết rằng Chúa Giêsu vừa là Thiên chúa vừa là người. Thánh Phaolô luôn miệng nhắc tên Chúa Giêsu. Tôi đã tìm hiểu cách sống của nhiều vị đại thánh chiêm niệm : thánh Phanxicô Assise, Antoine de Padoue, Bernard, Catherine de Sienne, và tôi thấy họ cũng không đi theo con đường nào khác”[9]. Do đó, Thánh Têrêsa đã quyết định. Việc tin yêu nhân tính của Đức Kitô đem lại rất nhiều lợi ích, nên ngài dạy lại điều ấy cho con cái mình như là con đường ưu đẳng và là qui tắc thông thường[10].

Tuy nhiên , tiến trình vai trò của Chúa Kitô trong nguyện gẫm của Thánh Têrêsa cũng quan trọng không kém vị trí của Người. lúc đầu, Têrêsa không ngừng có Chúa Kitô trước mắt, rồi lần hồi ngài chuyển sang suy gẫm mầu nhiệm của bản vị Người. Sau đó, ngài chủ yếu coi Chúa Kitô như người hướng dẫn và người bạn đường ; do đó, đối với Têrêsa, Chúa Kitô đã trở nên đường đưa tới Chúa Cha, ánh sáng bày tỏ Cha cho ta. Têrêsa kết hiệp với Thiên chúa nhờ Chúa Con Nhập thể. Sau cùng, nhờ Chúa Kitô, Têrêsa được đưa vào Ba Ngôi Thiên chúa mà tầm quan trọng không ngừng gia tăng trong đời sống nội tâm của ngài. “Ta đi đến kết luận rằng không phải Chúa Kitô bị cho lui vào lớp thứ hai, nhưng Người không còn được đặt trong cùng  một nhãn giới nữa. Người vẫn là Người mà vì là Thiên chúa, nên mặc khải Thiên chúa ra cho những ai lắng nghe và chiêm ngắm Người”, nhưng “Người đặc biệt là Ngôi Lời nhập thể mà tâm hồn phải kết hiệp với Chúa Cha trong sự hiệp nhất với Chúa ThánhThần[11]. Chính bằng cách đó mà Chúa Kitô đã đưa Têrêsa đến với Thiên Chúa Ba Ngôi. Chúa Kitô đã khiến cho Têrêsa ý thức được về Thiên Chúa như cứu cánh tối hậu, sự toàn năng tuyệt đối, câu trả lời cho tiếng gọi của tâm hồn ngài. Chúa Kitô đa đưa ngài vào trong mầu nhiệm vốn ở đầu nguồn và kết cuộc của mọi đời sống thần bí. Nhưng trong khi một số nhà chiêm niệm xem ra lạc lối giữa bóng tối thần linh và một Thiên Chúa mông lung, nên không nêu rõ được vai trò tất yếu của Chúa Kitô, bởi vì “ chẳng ai đến được với Chúa Cha mà không qua Người, thì nơi Têrêsa, vai trò ấy được đưa ra ánh sáng, và ánh sáng chói lọi ấy sẽ làm ích rất nhiều cho linh đạo của Dòng Cát Minh”[12].

“Ý định trước tiên của Thánh nữ chỉ là thành lập một đan viện, trong đó ngài và những chị em nào muốn theo ngài, có thể giữ những gì họ đã khấn hứa với Chúa theo ơn gọi của Dòng, nhờ một nội qui chặt chẽ và một đời sống khắc khổ hơn. Sau đó, khi thấy những nhu cầu lớn của Giáo Hội và vì bác ái muốn  trợ giúp trong mức độ khả năng của mình, những ai đang chiến đấu cho Giáo Hội, ngài đã nâng những suy nghĩ lên cao hơn[13].

Khi nối kết chặt chẽ Chúa Giêsu Kitô với Giáo Hội của người, Têrêsa đã đi theo hướng thần bí chính thống nhất và theo đúng đường lối của linh đạo Cát Minh. Trong lãnh vực này cũng như trong hai lãnh vực trên, sự đóng góp của ngài rõ ràng là phong phú và độc đáo.

Thật vậy, chính khởi từ Chúa Giêsu Kitô mà Thánh Têrêsa ý thức sâu xa về thực tại Giáo Hội. Đành rằng, ngài vẫn luôn tuân phục Giáo Hội, với một lòng trung thành trọn vẹn, nhiệt thành vui tươi và ngài sẽ còn tuân phục như thế cho đến cùng. Tuy nhiên còn có cái gì hơn thế nữa trong tiếng kêu của ngài trong lúc hấp hối : “Tôi là con của Giáo Hội”. Giáo Hội ở đây không chỉ là Giáo Hội hữu hình, Giáo Hội theo truyền thống đã đâm rễ sâu trong tâm hồn một  người Tây Ban Nha như ngài, Giáo Hội mà mặc dù nhận thấy các khía cạnh nhân loại yếu đuối, ngài vẫn không ngừng xin ban cho qui tắc để tin, một qui tắc để sống và các ánh sáng để soi dẫn tâm hồn mình: Giáo Hội đối với Têrêsa, trước tiên là Chúa Kitô”.

Cái nhìn sáng suốt và phổ quát ấy về Giáo Hội, lòng tin tưởng tuyệt đối ngài dành cho Giáo Hội, thì ngài có được trước tiên là nhờ sự kết hiệp thần bí với Chúa Kitô. Đối với Thánh Têrêsa, Giáo Hội không chỉ là  một thực tại hết sức sống động, mà Giáo Hội còn được thiết lập trên cái nền tảng tín lý vững vàng và phong phú nhất. Giáo Hội là một thành phần của Chúa kitô đòi được ta yêu mến cách tích cực và hoạt động, chứ không chỉ bằng chiêm ngưỡng và kết hiệp. Đối với Têrêsa, Giáo Hội là Chúa Kitô làm một với các linh hồn, nghĩa là  cũng vẫn là mầu nhiệm Chúa Kitô, nhưng nhìn dưới khía cạnh là tông đồ. Điều răn thứ hai giống điều răn thứ nhất và từ điều răn thứ nhất mà ra.

Từ đó, nơi Têrêsa, tình yêu Thiên chúa như những làn sóng đồng tâm không ngừng lan rộng từ nguồn của chúng. Bác ái huynh đệ và siêu nhiên ngay trong đan viện trước tiên, nhưng rồi với một sức mạnh luôn đuợc đổi mới, sẽ trở nên lòng yêu mến các linh hồn, hết mọi linh hồn, nghĩa là Giáo Hội. “Một tâm hồn khát khao được trở nên hôn thê của chính Thiên Chúa, thì không thể say sưa mê ngủ cách uơn hèn. Thiên Chúa cứu chuộc sẽ  đặt sự sống và tình yêu tự hiến của Người vào trong tâm hồn đã hiến mình cho Người”. Chưa đầy một thế kỷ sau, từ bên kia dãy núi Pyrénées sẽ có một tiếng vọng đáp lại ngài “Trong thời gian ấy không nên ngủ”.

Nhưng Têrêsa không quên rằng việc tông đồ, “xuất phát từ Chúa Kitô” ấy, trước tiên phải mang tính cách chiêm niệm. Thế nên ngài quan niệm nó trước tiên như là việc tập các nhân đức, trung thành với Qui luật, từ bỏ và thập giá. Nhưng nhất là ngài quan niệm nó như là việc cầu nguyện, nghĩa là một tình yêu hiện thể. “Các nhà chiêm niệm càng tiến sâu trong nguyện gẫm thì càng quan tâm đến những nhu cầu của tha nhân, cách riêng của các linh hồn”[14]. Như Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu sau này, Têrêsa Avila cũng nóng lòng muốn được làm tiến sĩ, thừa sai, tông đồ, làm cho danh Chúa được biết đến và triều đại Người được thăng tiến trên cả địa cầu. Lòng nhiệt thành ấy giống như của Êlia xưa, nó đi vào trong nguyện gẫm để biến sự nguyện gẫm ấy thành một sự nguyện gẫm bốc lửa. Các tác phẩm của ngài cũng nói lên lòng nhiệt thành ấy, chúng cho thấy Têrêsa luôn “đầy ước vọng mãnh liệt muốn mưu ích cho các linh hồn”, “lòng tan nát khi thấy biết bao linh hồn hư đi”, “sẵn sàng chịu chết ngàn lần đe cứu một linh hồn mà thôi”, lo lắng “cầu nguyện cho những người bảo vệ Giáo Hội, các nhà giảng thuyết, các nhà thần học gia”. Ngài còn viết : “thời gian càng trôi qua thì ước muốn góp phần mưu ích cho các linh hồn và làm cho Giáo Hội được vinh hiển càng lớn lên trong tôi”[15].

Nhưng người phụ nữ rất hoạt động và rất tông đồ này không bao giờ quên đóng dấu chiêm niệm của linh đạo Dòng Cát Minh lên mọi hoạt động tông đồ của mình. Lúc bắt đầu đời chiêm niệm, “tâm hồn phải nhắm trên hết đến việc chỉ lo cho mình, như thể trên đời này chỉ có Thiên Chúa với mình mà thôi. Bằng không, sẽ gặp nhiều “thiệt hại”. Khi nó đã tiến thêm một chút -trong giấc ngủ của các khả năng- Thiên Chúa sẽ làm cho hoa trái lớn lên và chín dần, khiến tâm hồn có thể hưởng dùng chính các hoa trái trong vườn mình. Thiên Chúa muốn như thế, nhưng Người không muốn nó phân phát các hoa trái ấy trước khi nó dùng đủ, kẻo tâm hồn chỉ mới nếm một chút... và có thể chết đói”. Chỉ sau cuộc kết hiệp, khi tâm hồn đã được nắm lấy tận nơi sâu thẳm, nó mới phải làm việc. “Một khi đã  đến đó, tâm hồn không còn dâng lên Thiên Chúa những ước mong, nhưng Thiên Chúa ban cho nó sức mạnh để thực hiện các ước muốn đó”. Nên, để thực sự trở thành tông đồ thì phải yêu mến, yêu mến hết lòng và trọn vẹn thuộc về Thiên Chúa. Ở đây cũng thế, Têrêsa đã tìm lại và đồng thời đổi mới tinh thần của Dòng mình hướng về một mục đích duy nhất với hai mặt : chiêm ngắm mà đi đến kết hiệp với Thiên Chúa và khám phá ra giá trị vô cùng của các linh hồn được Chúa Kitô cứu chuộc, rồi thì triển nở thành hoạt động tông đồ.

Toàn bộ đời sống chiêm niệm được xem xét lại và cải tổ theo đúng lý tưởng đích thực và tinh ròng của Dòng Cát Minh ; đổi mới và “đào sâu” đời nguyện gẫm khởi từ Chúa Kitô, đời nguyện gẫm được cảm nghiệm và mô tả với mọi sắc thái của nó đến tận đỉnh cao nhất của đời sống thần bí ; cảm thức sâu rộng và chắc chắn về Giáo Hội và về việc tông đồ chiêm niệm : đó là những đóng góp của Thánh Têrêsa vào trong linh đạo Cát Minh . Ngài đem các nét phong phú ấy đến trong một bầu khí cởi mở, nhiệt thành, quân bình, một niềm vui rộng rãi và mạnh mẽ. Do đó ta hiểu vì sao ngài là khuôn mặt toả sáng nhất của Dòng Cát Minh, và như vị hôn thê trong sách Diệu ca, ngài tiếp tục thu hút các tâm hồn đến cùng Đức Kitô : “Hãy lôi kéo tôi theo Người, và chúng ta cùng chạy”[16].