Chương  Bảy: TRƯỜNG PHÁI CÁT MINH

Phần Ba

Thánh Gioan Thánh giá

Thánh Gioan Thánh giá cũng đóng góp nhiều cho linh đạo Dòng Cát Minh như thánh Têrêsa vậy. Thoạt nhìn, ảnh hưởng của vị tiến sĩ thần bí xem ra hạn hẹp. Ngài đã ngỏ lời với “một vài người thuộc dòng tu phát xuất từ những vị tiền bối tiên khởi núi Cát Minh, những nam nữ tu sĩ, đã được Thiên Chúa ban ơn dẫn dắt trên đường lên núi (Cát Minh), những người đã từ bỏ mọi của cải vật chất của đời này, nên dễ dàng hiểu được học thuyết về sự trần trụi của tinh thần”[1].

Tuy nhiên, kinh nghiệm cho thấy điều này không đúng, và ảnh hưởng của ngài ngày càng sâu rộng hơn, đã vượt quá giới hạn của Dòng Cát Minh. Nguyên nhân có lẽ là vì thánh Gioan Thánh giá chỉ theo đuổi một mục đích duy nhất, nhưng với một nhãn giới sáng sủa, một suy tư chính xác và một sự kiên trì anh dũng của một ý chí say mê tuyệt đối. Thật vậy, ngài muốn gì ? Thưa, không gì khác hơn là đi đến tận cùng sự kết hiệp với Thiên Chúa, nhờ được biến đổi bởi tình yêu, và ngài dạy gì ? Thưa, thái độ thiêng liêng phải có đối với ai muốn nhanh chóng lên đến đỉnh núi hoàn thiện. Mà “dù ngọn núi trong đời sống chúng ta là như thế nào và có hình dạng nào đi nữa, thì có một cách để leo lên, qua những con đường thẳng dốc, và đó là cách ngài muốn dạy”[2].

Như thế, khi một tâm hồn quyết tâm tìm đến sự thánh thiện và cảm thấy thích hợp với cách thế cứng rắn và trực tiếp của Thánh Gioan Thánh giá, thì tâm hồn ấy có thể tìm được nơi ngài một sự trợ giúp quí hóa, một người hướng dẫn chắc chắn và lão luyện. Há ngài đã chẳng noi gương Thầy mình, khởi sự bằng “làm” trước khi “dạy” đó sao ?

Tác phẩm của vị tiến sĩ thần bí nhìn đời sống thần bí dưới những khía cạnh thiết yếu và hỗ tương của nó. Trước tiên ngài bàn đến việc lột trần tâm hồn đang trên đường hướng về Thiên Chúa, rồi đến tác động trực tiếp của Thiên Chúa và thái độ thụ động của tâm hồn. Sau cùng, ngài ca ngợi các niềm vui và vẻ đẹp của sự kết hiệp với Thiên Chúa. Nói cách khác, tác phẩm của ngài bao gồm tất cả quá trình biến đổi con người và hoạt động của chúng ta dưới ảnh hưởng của Thánh Thần Thiên Chúa.

Anh dũng trung thành với tinh thần của Qui luật nguyên thủy mà Thánh Terêsa đã đưa ra trong cuộc cải tổ, khiến từ nay ngài có thể sống theo, đó tập trung vào một huấn lệnh chính yếu : kết hợp với Thiên Chúa trong một đời sống nguyện gẫm không ngừng, Thánh Gioan Thánh giá đã hoàn thành một công trình độc đáo vô song nhờ kinh nghiệm phong phú về cả tâm lý lẫn thần bí cũng như nhờ đời sống thánh thiện của Ngài. Vượt quá một thứ suy tư thuần túy, điều ngài muốn với tất cả tình yêu, sự âu yếm và nhiệt thành, là dẫn đưa các tâm hồn đi vào đường kết hiệp với Thiên Chúa, vén mở cho họ thấy sự phong phú của điều này. Ngài đã làm việc ấy với một năng khiếu hiếm có về thi ca, để có thể nhẹ nhàng truyền thông cho các tâm hồn những ánh sáng ngài đã lãnh nhận, cũng như ngọn lửa bừng cháy của tình yêu của ngài đối với Thiên Chúa.

    1. Đạt đến đỉnh núi trọn lành bằng con đường nào ?

Cùng với tất cả truyền thống Dòng Cát Minh, Gioan Thánh giá không ngần ngại trả lời : “bằng con đường của Thánh kinh và Tin mừng, nghĩa là bằng con đường của Chúa Kitô”. Xưa nay Dòng Cát Minh nuôi mình bằng Lời Chúa : cả Tân ước lẫn Cựu ước, nơi mà Dòng Cát Minh đâm rễ. Trong phòng của ngài, Gioan Thánh giá chỉ có một cuốn Thánh kinh và hai, ba cuốn sách đạo đức. Ngài không ngừng đọc và suy niệm Thánh kinh. Ngài không chỉ tìm hiểu mạc khải, nhưng cho rằng “Thánh Thần đã ghi lại trong đó Qui luật thường hằng của các tác động Người trong các tâm hồn. Ngài chỉ nghĩ rằng ngoài nghĩa đen, ta còn phải tìm nghĩa thâm sâu, thần bí và thiêng liêng của Kinh thánh. Chắc hẳn chỉ mình Giáo hội nắm giữ được ý nghĩa thần bí của Kinh thánh và chỉ mình Giáo hội mới có thể hiểu đúng, không sự sai lầm, nhưng điều đó cũng được ban cho những ai khiêm tốn dựa vào Giáo hội để tìm hiểu nghĩa đó. Thánh Gioan rất quen thuộc với khoa chú giái này. Đối với ngài, Kinh thánh là nguyên tắc và tiêu chuẩn cho sự phát triển đời sống nội tâm, nới rộng kinh nghiệm của đời sống ấy nhờ sự đóng góp của cả quá khứ hầu như không giới hạn”[3].

Nhưng Lời Chúa chủ yếu là Tin mừng. Thật vậy, “sau khi đã nói bằng nhiều cách qua các ngôn sứ, Thiên Chúa đã nói qua Con của Người”[4]. Mà vị tiến sĩ thần bí khẳng định với ta rằng :“Thiên Chúa chỉ nói có một lời, và đó là Con của Người”. “Thiên Chúa đã nói hết mọi sự qua Con mình, hãy nhìn kỹ người con ấy và bạn sẽ tìm được tất cả”[5].

Thật vậy, giáo huấn cũng như đời sống của Thánh Gioan Thánh giá rõ ràng thấm nhuần Tin mừng. Ngài đặt mình ở trong trái tim của Chúa Kitô và của giáo huấn Người. Đành rằng về mặt suy lý, ngài không trình bày đời sống thiêng liêng nhưng đặt trọng tâm vào Chúa Kitô. Tuy nhiên, ngài khẳng định mạnh mẽ [6] rằng : ngoài Chúa Kitô thì không thể có sự kết hợp với Thiên Chúa trên bình diện lòng tin, vì tin là gắn bó với Thiên Chúa nhờ Chúa Kitô, cũng như trên bình diện đời sống. Muốn đi đến Thiên Chúa cần phải theo gương Chúa Kitô. Thánh Gioan Thánh giá muốn rằng trong mọi sự ta phải ước muốn cư xử như Chúa Kitô “Đời sống này, nếu không dùng để noi gương Người, thì dùng để làm gì ?” Con người của Đức Kitô bị đóng đinh Thập giá tổng hợp tất cả học thuyết của Ngài. “Ước gì Đức Kitô bị đóng đinh Thập giá là đủ cho anh em, anh em hãy đau khổ và vui mừng với Người, và không có Người thì cũng đừng buồn, đừng vui"[7]. Vào cuối cuộc đời thần bí, ngài vẫn khẳng định rằng : hiểu biết các mầu nhiệm Chúa Kitô là sự khôn ngoan sâu thẳm nhất mà ta có được ở đời này. “Từ nay tâm hồn bay bổng lên trên mọi sự, không gì có thể giúp ngó lên cao hơn, ngoại trừ chính Ngôi Lời, vị Hôn Phu của nó”. “Ước gì nó khao khát được vào sâu trong Thập giá, vì đó là con đường đưa đến sự sống”. Và sự hoàn thiện của đời sống thiêng liêng không gì khác hơn là một tình yêu bao la trần trụi và đau khổ vì người mình yêu. “Yêu thương không phải là cảm thấy những điều vĩ đại, nhưng là nếm biết một sự trần trụi và đau khổ lớn lao vì người mình yêu”, tức là “Vị Thiên Chúa vĩ đại, bị đóng đinh và hạ nhục của chúng ta”[8]. Đấng ấy đã thống trị cả cuộc đời Thánh Gioan Thánh giá bằng “đôi tay giang rộng và trái tim đau đớn vì yêu thương của Người”.

Vị tiến sĩ thần bí luôn mang trong lòng hình ảnh Đấng bị đóng đinh, nên toàn bộ học thuyết của ngài cũng đặt căn bản lên Đấng ấy. “Nếu ai muốn theo Ta thì hãy từ bỏ chính mình, vác Thập giá mình mà theo Ta”. Quả đó là câu Tin mừng làm nền tảng cho giáo huấn của ngài.

Để kiện toàn việc bắt chước Chúa Kitô, “thì dù giác quan có thích thú điều gì, nếu nó không thuần túy vì vinh quang Thiên Chúa, thì ta hãy từ bỏ đi vì lòng yêu mến Chúa Giêsu Kitô”.
Từ bỏ và mến yêu, há đó không phải là tất cả Chúa Kitô sao ? Và đó cũng là tất cả Gioan Thánh giá.

Vì thế, ta phải nhìn học thuyết của ngài trong nhãn giới ấy. Từ bỏ mọi sự, vì tuyệt đối gắn bó với Chúa Kitô. Từ bỏ là mặt trái của tình yêu. “Để có thể chiếm hữu tất cả, ta đừng muốn chiếm hữu gì hết”. “Hãy ước muốn lột bỏ trần trụi, rỗng không và nghèo khó và mọi sự đời này vì Chúa Kitô[9].

Chưa có ai nói về sự từ bỏ một cách chặt chẽ và đầy nhiệt huyết như Thánh Gioan Thánh giá.

Trên con đường leo núi, tâm hồn sẽ bị những của cải giả dối đủ loại mời mọc : nó sẽ phải lần lượt cự tuyệt tất cả những thứ ấy và thích không có gì cả hơn là có chúng. Lần lượt, đứng trước những lợi lộc vật chất, những kiến thức quí báu, những nhân đức mà ta tưởng mình có, những đặc sủng và cuối cùng là cái tôi, tâm hồn sẽ phải lập lại : “không, không, không gì cả”.

Con đường đó sức tự nhiên không đi nổi. Thánh Gioan Thánh giá viết như vậy, nên ngài múc lấy sức mạnh cần thiết trong sự say mê gắn bó với Chúa Kitô. “Anh em muốn nên hoàn thiện ư ? Hãy đến với Chúa Kitô bằng con đường hiền lành và khiêm nhượng rồi hãy bước theo Người cho đến Núi Sọ và nấm mồ[10]. Nếu người ấy quyết tâm vác Thập giá vì Thiên Chúa,
họ sẽ thấy nhẹ nhàng và êm ái, khi từ bỏ mọi sự để bước theo con đường này, lòng không ước muốn gì nữa[11].

Đối với Thánh Gioan Thánh giá, theo Chúa Kitô không có nghĩa là loại trừ, chối bỏ thang giá trị nhân bản, nghĩa là không còn sử dụng những giác quan và lý trí của mình. Nhưng ngài muốn các giá trị ấy phải được sử dụng đúng chỗ : giác quan để phấn đoán những sự thuộc giác quan, lý trí để đánh giá những cái thuộc lý trí.

Chỉ khi nào ta muốn đạt đến Thiên Chúa và kết hợp với Người, thì mới phải từ bỏ chúng, để từ nay chọn lòng tin làm ánh sáng duy nhất, làm con đường duy nhất có thể giúp ta tìm Thiên Chúa.

Thánh Gioan viết hai tác phẩm mô tả cuộc hành trình của tâm hồn lên đến đỉnh cao sự kết hiệp với Thiên Chúa qua những con đường của từ bỏ :“Đường lên núi Cát Minh” và “Đêm tối”. Cuốn thứ nhất trình bày vai trò qua tâm hồn, cuốn thứ hai nhấn mạnh sáng kiến của Thiên Chúa.

Thánh Gioan Thánh giá mô tả công việc được thực hiện trong phần khả giác của con người - đêm đen chủ động và thụ động của giác quan - rồi trong phần thiêng liêng của họ - đêm đen chủ động và thụ động của tinh thần - qua biểu tượng đêm tối, nghĩa là sự từ bỏ tự nguyện hay thụ động. Vai trò không thể thay thế của các nhân đức đối thần, được thấy rõ trong việc thanh luyện các khả năng tinh thần của tâm hồn : trí thông minh được thanh luyện nhờ đức tin, ký ức nhờ đức cậy và ý chí nhờ đức mến.

Việc làm nổi bật vai trò của các nhân đức đối thần, cách riêng của đức tin, là một trong những khái niệm chính của học thuyết Thánh Gioan. Học thuyết ấy có giá trị phổ quát nên vượt ra ngoài khuôn khổ của linh đạo Cát Minh rất nhiều.

Điều Thánh Gioan Thánh giá tìm kiếm là con đường nhanh chóng và chắc chắn để lên đến đỉnh hoàn thiện, nghĩa là đến sự kết hiệp với Thiên Chúa. Trong nhãn giới ấy, ta hiểu vì sao ngài dành cho đức tin một vị trí quan trọng. Chính đức tin có nhiệm vụ thanh luyện cái nhìn của tâm hồn về Thiên Chúa. Thật vậy, chỉ đức tin mới có thể dẹp bỏ những gì cản trở hay chắn ngăn ta “hiểu” được Thiên Chúa, và giúp ta nhìn thấy được thực chất của mọi sự, vì đức tin là “ánh sáng nội tâm xuất phát từ ánh sáng Thiên Chúa, soi chiếu mọi sự theo ánh sáng Thiên Chúa và giúp ta nhìn thấy mọi sự như Thiên Chúa nhìn”[12].

Nhưng ánh sáng xuất phát từ Thiên Chúa ấy lại là một thứ ánh sáng tối đen, vì hai lý do : đức tin phải thanh luyện trí chúng ta khỏi những khái niệm thuần túy nhân loại, không mảy may xứng hợp với Thiên Chúa. “Thật vậy, làm sao trí tuệ con người hiểu được bản thể Thiên Chúa ? Những cảm nghiệm cao siêu nhất của chúng ta về Thiên Chúa còn xa thực chất của Người vô cùng”[13]. Không có một tương quan, một sự giống nhau nào giữa yếu tính của Thiên Chúa với các thụ tạo, nhưng là một khoảng cách vô biên giữa bản thể của Người với bản thể của chúng”[14]. Việc khẳng định sự siêu việt tuyệt đối của Thiên Chúa và các hậu quả của nó là một trong những điểm then chốt trong linh đạo của Thánh Gioan và Dòng Cát Minh. Nhưng nếu Thiên Chúa vượt xa vô cùng trí hiểu của chúng ta, thì linh hồn chỉ có thể đến được với Người nếu nó từ bỏ hết mức “các hiểu biết tự nhiên và siêu nhiên của nó”[15]. Vậy trí tuệ con người đi vào trong đêm tối.

Đức tin còn là một thứ “ánh sáng tối tăm” vì nó chỉ cho phép ta hiểu được thực tại của Thiên Chúa trong đêm tối mà thôi. “Đức tin là con đường xứng hợp cho việc kết hiệp với Thiên Chúa”, nhưng nó chỉ giúp ta “qua tấm gương và trong bí ẩn” mà thôi (Đường lên núi, III, 2).

Tuy nhiên, Thánh Gioan Thánh giá vẫn ca tụng đức tin, vì “dù trong đêm” nó vẫn cho phép ta biết Thiên Chúa và nắm được Người trong bóng tối.

Tôi biết rõ nguồn mạch tuôn chảy, nhưng chỉ trong đêm[16].

Trong việc hiểu được mầu nhiệm Thiên Chúa nhờ đức tin. Không có giới hạn nào khác ngoài sự quảng đại của chúng ta. Một đức tin hoàn toàn thuần khiết, không bị lu mờ bởi một hình ảnh nào, sẽ giúp ta hiểu Thiên Chúa cách trọn vẹn : “Tâm hồn đi lệch xa khỏi con đường dẫn đến sự kết hiệp cao vời ấy, khi nó dính bén với một cách hiểu nào đó, mà không biết từ bỏ và cởi bỏ cái đó[17]. “Tâm hồn phải luôn trút bỏ hết tất cả những gì có thể rơi vào dung tích của mình... luôn như thể bị lột trần và ở trong đêm tối, dựa vào đức tin tối tăm, nhận đức tin như người hướng dẫn và như ánh sáng của mình, chứ đừng tin tưởng vào những gì nó nghe, nếm cảm thấy hay tưởng tượng”[18].

Khi nói về nguyện gẫm, Thánh Gioan nhấn mạnh đến sự cần thiết phải chuyển đúng lúc từ suy niệm sang sự suy niệm “tối tăm, phổ quát và đầy lòng mến đối với mầu nhiệm Thiên Chúa”[19]. Đức tin mà ngài bảo phải nhờ đến trong việc này, hẳn không phải là một đức tin theo lý thuyết và trừu tượng, nhưng là đức tin đầy tình yêu, đức tin sống động.

Đức tin này từ đâu mà đến với chúng ta và được ai nuôi dưỡng trong chúng ta ?

Chính ở điểm này mà ta gặp thấy công trình tổng hợp tuyệt vời mà Thánh Gioan Thánh giá đã thực hiện giữa thuyết thần bí thuần túy của Denys, tiêu cực và lờ mờ, với học thuyết dành cách chí lý vị trí chủ yếu cho Chúa Kitô, trong đời sống thiêng liêng.

       Không bao giờ Thánh Gioan Thánh giá quên rằng Chúa Kitô là “Đấng khai mở và kiện toàn đức tin của chúng ta”[20]. Chính Người ban cho ta đức tin ấy, nhưng đối tượng đầu tiên của đức tin ấy cũng lại chính là Người. Khi tâm hồn luôn nhìn vào Chúa Kitô, Ngôi Lời Nhập Thể thì đức tin cho phép ta khám phá ra Người như Người có trong mầu nhiệm bản vị, vừa thần linh vừa nhân loại của Người. Trước khi đến với Ba Ngôi, Thiên Chúa đã đạt đến một sự hiểu biết tổng quát, khó hiểu và mập mờ về Thiên Chúa, đức tin chú mục trước tiên vào Chúa Kitô và nhờ đức tin mà có thể nói chúng ta được đồng hóa vơí Người. “Tất cả sự khôn ngoan của Thiên Chúa vốn là chính Con Thiên Chúa, tự thông ban cho tâm hồn có đức tin.”[21].

Vậy điều chính yếu giúp ta đạt đến Thiên Chúa là chú mục vào Đấng là đường, bằng một cái nhìn đã được soi sáng bởi 'Fe  ilustratisima” (Đức tin rất sáng suốt) : “Nếu nhìn Người kỹ bạn sẽ gặp thấy mọi sự nơi Người”. “Bạn sẽ gặp thấy sự khôn ngoan của những kỳ công Thiên Chúa được gồm tóm nơi Người, như lời Thánh Tông đồ nói : nơi Con Thiên Chúa chứa đựng mọi kho tàng khôn ngoan hiểu biết của Thiên Chúa”[22].

Nếu ta nhìn với đức tin thì Chúa Kitô trở thành cánh cửa dẫn ta vào trong mầu nhiệm sự sống của Thiên Chúa, trong mầu nhiệm sự sống và trao đổi gữa Ba Ngôi Thiên Chúa. Đối với Thánh Gioan Thánh giá cũng như đối với Thánh Sử, Chúa Kitô, vừa là Đấng khai mở, vừa là Đấng kiện toàn đức tin.

Tiến trình của Thánh Gioan Thánh giá trong việc nhờ đức tin mà thanh luyện trí hiểu cũng như ngài lập lại cách tương tự trong việc nhờ đức cậy mà thanh luyện ký ức. “Còn về đức cậy, thì không nghi ngờ gì nữa ,đức cậy làm cho ký ức trở nên trống rỗng và tối tăm về những sự đời này và đời sau. Vì ta chỉ hy vọng những gì mình không có : nếu đã có rồi, thì không còn là hy vọng[23].

Và ý chí được thanh luyện bởi đức mến :“Đức mến tạo nên cái trống rỗng tuyệt đối trong ý chí vì bắt ta yêu mến Thiên Chúa trên hết mọi sự, điều ấy chỉ có thể thực hiện được, khi ta không còn yêu mến các tạo vật để chỉ hoàn toàn yêu mến Thiên Chúa mà thôi. Do đó, trong Phúc âm Thánh Luca, Chúa Giêsu nói :“Ai không từ bỏ mọi thứ mình có, thì không thể làm môn đệ của Ta”.

Mà khi tâm hồn đã được giải thoát khỏi mọi sự, đã trở nên trống rỗng và không còn sở hữu chính mình nữa, đó là tất cả phần việc nó có thể làm, thì không thể nào Thiên Chúa lại không làm phần việc của Người, là tự thông ban cho tâm hồn, ít ra là một cách âm thầm và bí mật. Mặt trời không thể không chiếu giãi ánh sáng trên một nơi trống trải và thoáng. Và cũng như mặt trời luôn mọc lên từ sáng sớm, chiếu vào nhà bạn, đợi bạn mở cửa sổ là ùa vào, thì Thiên Chúa là “Đấng canh giữ Israel, lẽ nào chợp mắt ngủ quên cho đành”[24]. Người sẽ ngự vào trong tâm hồn đang trống rỗng và sẽ đổ đầy ơn huệ thần linh cho[25].

  2. Thần Khí tình yêu tạo nên sự kết hiệp và  biến   đổi tâm hồn trong Thiên Chúa.

Nếu trong học thuyết linh đạo của Thánh Gioan Thánh giá có một triều u tối, cái triền mà theo con đường thẳng dốc của sự từ bỏ và lòng tin, theo gót Chúa Giêsu, leo lên núi Cát Minh, thì cũng có cái đỉnh sáng chói, nơi mà tâm hồn quảng đại lên được với Người. Thánh Gioan Thánh giá mô tả và ca tụng điều ấy trong các tác phẩm “ca khúc thiêng liêng” và “ánh sáng sống động”.

Vị tiến sĩ chủ trương “không gì cả”, giờ đây lại tỏ ra là nhà ca tụng đại tài về sự kết hiệp trong yêu thương với Thiên Chúa, về những vẻ đẹp và niềm vui của sự kết hiệp ấy. Ngài là vị tiến sĩ vô song, khi bàn về mối phúc được hứa ban trên đỉnh núi ấy[26].

Bằng sự khó nghèo về tinh thần, bằng đức tin, đức cậy, đức mến, Thánh Gioan đã đào những “thang sâu” trong tâm hồn, những khả năng đón nhận vô biên mà Thiên Chúa sẽ lấp đầy bằng chính tình yêu “Người đã dọn sẵn cho những ai yêu mến Người”. Vị tiến sĩ thần bí muốn cho các tâm hồn đều được hưởng những gì chính ngài đã cảm nghiệm, nên ngài kêu gọi họ thử đi vào “cuộc phiêu lưu tốt lành”. Ngài thôi thúc họ : “những thứ ấy là của bạn, của bạn cả, đừng đánh giá bạn kém”[27].

Tất cả những thứ đó, là chính cả Thiên Chúa Ba Ngôi, Người chẳng ngự trong tâm hồn trong sạch sao ? Chỉ cần tâm hồn ấy ý thức, tìm kiếm vị Hôn phu thần linh đang sống nơi sâu thẳm nhất của mình và mời gọi mình kết hiệp với Người : “Ngôi Lời cùng với Chúa Cha và Chúa Thánh Thần, chủ yếu lưu ngụ tiềm ẩn trong trung tâm thầm kín của tâm hồn. Để tìm gặp Người, trong cuộc kết hiệp yêu thương, tâm hồn phải ra khởi mọi thụ tạo và ẩn mình đối với mọi thụ tạo... và đi sâu vào trong sự hồi tâm, vào trong chính mình, để gặp gỡ Thiên Chúa nhờ tình yêu[28].

Tất cả đời sống thần bí đã được hàm chứa trong sự hồi tâm. Vì như lời Thánh Gioan Thánh giá, tác giả của sự hồi tâm ấy là chính Chúa Thánh Thần, Đấng “soi sáng trí tuệ trầm mặc... theo mức độ hồi tâm của nó”. Và vì nó chỉ có thể hồi tâm tốt nhất trong lòng tin, nên Chúa Thánh Thần cũng chỉ soi sáng trong lòng tin mà thôi; vì tâm hồn càng trong sạch và vững vàng trong đức tin, thì càng được có đức mến của Thiên Chúa ban cho, và có đức mến thì càng được Thiên Chúa  soi sáng và thông ban các ơn Thánh Thần”[29].

Như vậy, ngay từ đầu, đời sống thần bí đã nằm dưới tác động  của Chúa Thánh Thần. Vậy nhờ Thánh Thần, Chúa Kitô không ngừng tác động trong tâm hồn. Thánh Thần đó thanh luyện ta trên con đường leo núi, nghiền nát ta trong thử thách đêm tối, từ nay, Người sắp đổ tràn vào tâm hồn những luồng ánh sáng và tình yêu. Dù không hề hay biết, tâm hồn vẫn chịu ảnh hưởng của Người, khi Người hướng dẫn nó và đưa nó lên đỉnh cao. Trên những đỉnh cao nó vừa đạt đến, nó biết mình  từ nay hoàn toàn qui phục luồng gió thần linh. Chúa Thánh Thần - Thần Khí của Chúa Kitô là Người tạo tác nên đời sống thần bí. Người tạo nên cuộc kết hiệp giữa tâm hồn với vị Hôn phu của nó là Ngôi Lời.

Dù không cần phải đạt đến sự kết hiệp thần bí mơí hiểu được điều mà từ nay thánh Gioan Thánh gía sắp nói với chúng ta, nhưng cũng phải có kinh nghiệm tối thiểu về tác động thầm kín của Chúa Thánh Thần trong tâm hồn. Ai đã cảm nghiêm tác động đó, thì hiểu được các biểu tượng và từ ngữ không thể nào giúp hiểu được sự liên tục thâm sâu trong tác động của Thánh Thần, và hiều qủa của tác động ấy là sự thống nhất của đời sống thần bí.

Có lẽ sự thốmg nhất ấy giải thích vì sao ta gặp lại trong ” Ánh lửa sống động ” (tậpI) hình ảnh mà thánh Gioan đã từng dùng trong cuốn “Đường lên núi”, để nói về tác động của Thiên Chúa. thật vậy, chỉ giờ đây, khi nhìn lại đoạn đường đã qua, và các biến đổi mà tác động đa dạng của Thánh Thần đã tạo nên nơi mình, mà tâm hồn có thể ý thức rõ quyền năng và các hiệu quả kỳdiệu của tình yêu Thiên Chúa.

“Phải biết rằng trước khi lửa tình yêu ấy cháy trong tâm hồn và kết hiệp với nó do một sự thanh luyện và tinh tuyền trọn hảo, thì lửa ấy, vốn là chính Thánh Thần, sắp táp vào tâm hồn, thiêu hủy tất cả các bất toàn và thói hư tật xấu ; đó là hoạt động của Thánh Thần để chuẩn bị cho tâm hồn kết hiệp với Thiên Chúa  và đuợc biến đổi trong Người nhờ tình yêu. Vì phải nhớ rằng cùng một ngọn lửa trước đó tấn công để thanh luyện tâm hồn, thì nay kết hiệp với tâm hồn để tôn vinh nó; cũng như ngọn lửa đang thiêu đốt khúc gỗ, thì vẫn là ngọn lửa trước kia đã tấn công nó và táp vào nó, làm cho nó khô đi, hết ẩm ướt, cho đến khi được nung đủ, nó bốc cháy và biến thành lửa[30].

Vậy chính Thánh Thần đã giúp tâm hồn từ bỏ mọi sự, đưa nó đi sâu vào đức tin, soi sáng đêm tối của nó, giúp nó ra khỏi chính mình, đưa nó đến chỗ để Người tác động bên trong, trong lúc nguyện gẫm kết hiệp, thanh luyện nó trong đau khổ bằng những cuộc thanh luyện thụ động trong các đêm tối ; và giờ đây cũng chính ánh lửa sáng chói của Người xâm nhập và biến đổi nó. Trong suốt quá trình đó, tâm hồn không ngừng bước xuống sâu hơn trong lãnh vực nội tâm của mình, đến từ cái tâm, từ đó đã xuất phát từ Thiên Chúa . Giờ đây, “lửa biến đổi nó thành lửa và ban cho nó sư dịu êm, bình an và ánh sáng”[31].

“Ôi ngọn lửa tình yêu sống động

Làm con đau đớn mà vẫn thấy dịu êm

Từ trung tâm bí ẩn nhất của tâm hồn

Xin Ngài đừng ngần ngại

Nếu Ngài muốn, xin Ngài hoàn tất

Phá vỡ tấm màn che phủ cuộc gặp gỡ  phúc lộc này”

                                                         (Anh lửa sống động I).

Để miêu tả tác động của Chúa Thánh Thần và những ơn rất cao trọng mà Người ban cho tâm hồn, trong các thi khúc của mình, Thánh Gioan Thánh giá sử dụng những lối nói “hoa mỹ và nồng nàn” mà phụng vụ quen dùng[32]. Trong các tâm hồn được Người đưa dẫn đến sự kết hiệp biến đổi, thì Người là cơn gió thoảng, là dầu xức, ngọn lửa, hương thơm, là dòng nước sống động[33]. “Người ‘thổi qua mảnh vườn của tâm hồn’ [34]và mỗi khi xức dầu cho tâm hồn, thì Nguời cũng ‘ban cho nó cách rất nhẹ nhàng một sự hiểu biết đầy yêu thương, an bình, thanh thản’[35]. Như một thứ hổ phách thần linh, Người toả vào tâm hồn một thứ hương êm dịu tuyệt vời[36]. Nhưng Người chủ yếu là ngọn lửa sống động “chẳng những thiêu huỷ nó và biến nó thành tình yêu ngọt ngào, mà còn bừng cháy trong nó và toé ra những tia lửa; mỗi khi toé lửa như vậy, ngọn lửa ấy bao phủ tâm hồn bằng vinh quang và dùng sự sống đời đời để tưới mát nó. Đó là tác động của Chúa Thánh Thần.”[37]. Ngọn lửa thần linh ấy biến đổi tâm hồn thành lửa, tâm hồn trở nên cháy bừng như lửa thiêu”. “Tuy nhiên, ngọn lửa mãnh liệt ấy không huỷ diệt tâm hồn, trái lại dùng tình yêu để thần hoá nó, ban cho nó đầy vui thoả, đốt cháy nó bằng ngọn lửa êm ái nhất[38]. Vị tiến sĩ thần bí kêu lên : “Ôi ngọn lửa bừng cháy ! Ôi vết thương mơn trớn, ôi sự tiếp xúc nhẹ nhàng ! Ôi ngọn lửa bừng cháy ! Người làm con bừng cháy tình yêu trong ngọn lửa  ngọt ngào đầy vinh quang và ân sủng của Người !”[39].

Tác động của Chúa Thánh Thần nhằm đưa đến sự kết hiệp với Ngôi Lời là vị Hôn phu của tâm hồn. “Ca khúc thiêng liêng trước hết mô tả giai đoạn cuối của đêm tối đau khổ vốn chuẩn bị cho cuộc hứa hôn, cho phép ta tiên đoán “bình minh sắp ló dạng” (đoạn 1-12), rồi đến lễ hứa hôn (đoạn 13-27) và sau cùng là hôn lễ thiêng liêng
(28-39). Hôn lễ ấy khiến tâm hồn hiểu biết cách rất sâu xa các mầu nhiệm khôn dò của Chúa Kitô, cho nó sống chính sự sống của Thiên Chúa, lôi kéo nó vào trong lòng Chúa Ba Ngôi: “Ở đó, tâm hồn hướng đến Thiên Chúa bằng cùng một tình yêu mà
Chúa Cha hướng đến Chúa Con và Chúa Con hướng đến Chúa Cha, tình yêu đó là Chúa Thánh Thần và cả Ba Ngôi cùng yêu thương trong  nó”[40].

“Anh lửa sống động” còn ca ngợi “tình yêu đúng đắn nhất và hoàn hảo nhất” của tâm hồn kết hiệp với Thiên Chúa nhờ yêu thương, và mô tả sự chiếu tỏa của tình yêu ấy trong tâm hồn, và phân tích trạng thái của tâm hồn đạt đến tình yêu sung mãn đó. Nhưng khi vị tiến sĩ thần bí chú thích đoạn thơ cuối cùng ca tụng sự thức giấc nhiệm mầu của Thiên Chúa trong tâm hồn, khi ấy tràn trề “mọi hương thơm của mọi loài hoa trên thế giới”, thì thánh nhân ngừng lại : “Tôi không muốn nói gì về  sự khao khát đầy ân sủng vinh quang và đầy một tình yêu tế nhị ấy của Thiên Chúa đối với tâm hồn: vì tôi thấy rõ là không thể nói, và nếu tôi nói, thì người ta sẽ tưởng là có thể nói”[41].

Trong  tâm hồn được kết hiệp với Chúa Kitô nhờ Thánh Thần, các vực thẳm của sự sống Ba ngôi Thiên Chúa mở ra. Thánh Têrêsa coi đó là cùng đích để chiêm ngưỡng, còn Gioan Thánh giá thì khám phá được ở đó một sự sống cho mình. Trong cuốn “Lâu đài nội tâm” (Cư sở thứ 7), Thánh Têrêsa viết : “Khi được đưa vào trong nơi ấy (tức là cuộc hôn lễ thiêng liêng), tâm hồn gặp thấy Ba Ngôi Thiên Chúa tỏ mình ra cho nó, cả ba tự thông ban cho tâm hồn, ngỏ lời với nó, giải thích cho nó hiểu đoạn Tin mừng trang Chúa Giêsu loan báo Người sẽ cùng với Chúa Cha và Chúa Thánh Thần đến ngự trong tâm hồn nào mến yêu và giữ các lệnh truyền của Người.” Thánh Gioan còn đi xa hơn và quả quyết cách vừa xác thực vừa táo bạo rằng : “Vậy tâm hồn có thể yêu mến Thiên Chúa  như chính Thiên Chúa yêu, vì nó yêu mến Thiên Chúa bằng chính tình yêu của Thiên Chúa,  nghĩa là Chúa thánh Thần”[42]. “Theo lượng nhân từ của Người, Thiên Chúa nâng tâm hồn lên, làm cho nó nên giống Thiên Chúa  và kết hiệp nó với Ba Ngôi, và nó được thần hóa nhờ tham dự (vào sự sống của Thiên Chúa) ; Vậy sao lại không tin rằng nó có thể sử dụng trí năng và lòng mến của nó trong chính Ba Ngôi và cùng với Ba Ngôi, giống như Ba Ngôi, nhờ được tham dự vào đó”[43].

Ta thấy sự đóng góp của Thánh Gioan Thánh giá vào kho tàng của Dòng Cát Minh thật phong phú ; các tâm hồn chiêm niệm sẽ không ngừng múc lấy từ nơi đó.

Khi tôn phong ngài làm tiến sĩ và tặng cho tước hiệu “Vị tiến sĩ thần bí”, Giáo Hội muốn đoan chắc với các nhà chiêm niệm rằng họ không tìm được một  vị linh hướng nào vừa có kinh nghiệm hơn, vừa táo bạo hơn, lại vừa chắc chắn hơn, để dẫn dắt họ, qua con đường từ bỏ hết để có được tất cả và đạt đến sự kết hiệp với Thiên Chúa.

Nhờ tác động của Thánh Têrêsa và Thánh Gioan Thánh giá, Dòng Cát Minh sẽ được một thời hưng thịnh với những người có giá trị về thực hành hay về học thuyết.

Cuối thế kỷ XVI và cả thế kỷ XVII quả là một thời hoàng kim của Dòng Cát Minh được cải tổ ; nhiều tu viện của Dòng, nam cũng như Dòng nữ, được thiết lập ; bên Tây Ban Nha phát triển nhánh “Salmanticenses” mà chỉ nguyên tên gọi cũng đã chứng tỏ đuợc hoạt động trí thức và thần học mạnh mẽ của Dòng.

Trong khi Jean de Jésus Marie, Thomas de Jésus, Joseph de Jésus Marie (Quiroga), Philippe de la Trinté và sau này Joseph du St-Esprit nghiên cứu toàn bộ các vấn đề mà đời sống thần bí đặt ra, cách riêng vấn đề khó khăn về sự chiêm niệm do ta đạt đến và sự chiêm niệm do Chúa ban, thì cuộc cải tổ ở Touraine với cha Jean de St Samson khả kính cố gắng hồi phục tinh thần thinh lặng cô tịch buổi đầu, trong tất cả sự tinh ròng của nó. Người tu sĩ mù khiêm tốn ở Rennés ấy sẽ trở nên một bậc thầy và một vị linh hướng cho cả một trường phái linh đạo.

Vào khoảng cuối thế kỷ XVII, một thầy trợ sĩ nấu bếp cho tu viện đường Vauvigard, thầy Laurent de la Résurrection, sẽ đưa đời sống chiêm niệm trở lại với “phương pháp” về sự hiện diện của Thiên Chúa theo đúng tinh thần của Êlia buổi đầu khi Dòng mới có : ‘Giavê là Đấng hằng sống, tôi hằng đứng hầu trước nhan Người”.

Thầy viết : “Trên đường lối của Thiên Chúa, suy nghĩ chẳng giá trị bao nhiêu, nhưng tình yêu làm được tất cả. Không cần phải thực hiện  những việc vĩ đại, tôi chỉ cần lật cái trứng chiên trong chảo vì lòng yêu mến Chúa ; khi đã làm xong, nếu không có việc gì khác, tôi phủ phục dưới đất và thờ lạy Thiên Chúa, Đấng đã ban cho tôi chiên được cái trứng, rồi đứng dậy, vui tươi hơn cả một ông vua. Khi tôi không còn làm gì khác hơn được thì lượm một cọng rơm dưới đất vì lòng yêu mến Chúa cũng đủ rồi. Người ta tìm đủ mọi phương pháp để học yêu mến Chúa, người dùng không biết bao nhiêu cách để đạt đến đó ; người ta khổ công làm mọi việc để hiện diện với Thiên Chúa ; nhưng làm mọi sự vì lòng mến Chúa, sử dụng các việc bổn phận để chứng tỏ điều ấy cho Người và nhờ luôn hướng lòng về Chúa nên luôn hiện diện với Người chẳng phải là ngắn  gọn và trực tiếp hơn sao ? chẳng cần phải quanh co, chỉ cần đi thẳng một cách đơn sơ mà thôi[44].

Nhưng chỉ đức tin mới cho phép tâm hồn  hiện diện với Thiên Chúa như Laurent de la Résurrection ca tụng : “Ôi đức tin! Ôi đức tin, nhân đức tuyệt vời, soi sáng tâm trí người ta và khiến họ hiểu biết Đấng tác tạo nên họ. Chính lòng tin giúp tôi khám phá ra các sự hoàn thiện vô cùng của Thiên Chúa và cho tôi một  khái niệm về sự cao cả của người, nhờ đó Người thế nào thì tôi biết Người thế ấy. Nhờ lòng tin, chỉ trong một thời gian ngắn, tôi học được nhiều hơn những gì tôi thu nhập được trong suốt nhiều năm”[45].

Tuy nhiên, đối với thầy, lòng tin ấy chỉ có giá trị nếu nó biến thành ngọn lửa nuôi dưỡng tình yêu. “Mọi sự đều là có thể đối với người tin, càng có thể hơn đối với người có lòng trông cậy, và càng có thể hơn nữa đối với ai yêu mến” [46].

Mặt khác, nhiều con cái của Thánh Têrêsa, nhờ đạt đến mức độ cao trong nguyện gẫm và đời sống thiêng liêng, nên có ảnh hưởng sâu đậm đối với các tâm hồn sáng suốt và thánh thiện nhất của thời họ.

Chẳng hạn chân phúc Marie de l Incarnation mà giới thần bí ở Paris rất tôn kính vào thời của Bérulle và thánh François de Sales ; Anne de Jésus và Anna de St Barthélémy từ Tây Ban Nha sang lập dòng ở Pháp rồi ở Bỉ. Ở Beaune thì có chị Marguerite du St- Sacrement, con người khiêm tốn.

Dòng Cát Minh đã thu hút được tâm hồn thống hối của Louise de la Vallière, về sau trở thành Louise de la Miséricorde, cũng như tâm hồn rất trong sạch và khát khao đền tạ của Louise de France, con gái vua Louis XV.

Dòng Cát Minh không chỉ phát triển tại Pháp mà thôi, nhưng ở những nước khác cũng thế, cách riêng ở Florence với thánh nữ Marie Madeleine de Pazzi, và một thế kỷ sau đó với thánh Têrêsa Marguerite Redi.

Tuy nhiên, từ hậu bán thế kỷ XVIII trở đi và trong hơn một thế kỷ, đời sống thần bí xem ra bế tắc. Dường như những người sống đời sống thiêng liêng im lặng hoặc không còn sứ điệp nào để loan truyền? Phải chăng các kho tàng quá khứ là đủ rồi ? Dòng Cát Minh phải sống với những cái ấy mà không thêm gì khác nữa sao ? Nói thế là chưa biết  rõ sự canh tân liên tục thuộc bản chất của đời chiêm niệm. Tên của Êlia chẳng phải là “người xanh tươi” đó sao ? Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu sẽ chứng tỏ cho thế giới thấy rằng vườn nho Dòng Cát Minh không thể ngừng sinh hoa kết quả.