NHÌN ANH EM VỚI LÒNG THƯƠNG MẾN

  FX Long, ofm

Sách Gương trọn lành đã ghi lại bản chân dung của người Phan sinh hoàn hảo đã được thánh Phanxicô phác ra như sau: “Cha chí thánh, khi đã phần nào biến đổi các anh em nên thánh thiện nhờ tình yêu nồng nàn và lòng hăng say thành khẩn của ngài đối với sự hoàn thiện của anh em, thường suy đi nghĩ lại về các đức tính và các nhân đức mà một người anh em hèn mọn tốt cần phải có. Ngài nói rằng một người anh em hèn mọn tốt là người qui tụ được nơi mình cách sống và những việc lành thánh của các anh em thánh thiện này: Đức tin của anh Bênađô, anh có lòng tin cũng tuyệt hảo như lòng yêu mến sự nghèo khó. Tính đơn sơ và trong trắng của anh Lêô, là người có sự trong sạch rất thánh thiện. Vẻ tao nhã của anh Angiêlô, ngưòi hiệp sĩ đầu tiên gia nhập Hội Dòng, đầy vẻ tao nhã và nhân ái. Sự thanh lịch tinh tế và lương tri tự nhiên của anh Mátxêô với cách ăn nói văn hoa và đạo đức của anh. Tâm trí được nâng cao trong khi chiêm niệm, tới tột đỉnh trọn lành, như anh Egiđiô. Sự cầu nguyện đạo đức và kiên trì của anh Ruphinô, anh cầu nguyện không hề ngơi, dù ngủ, dù làm việc, lòng trí anh luôn ở với Thiên Chúa. Sự kiên nhẫn của anh Giuniphêrô, là người đã đạt tới mức trọn hảo của đức kiên nhẫn vì anh luôn thấy hiển hiện trước mắt sự thấp hèn của chính mình và hết lòng ao ước bắt chước Chúa Kitô theo nẻo đường thập giá. Sức cường tráng về thể xác và tinh thần của anh Gioan-Ngợi-Khen, là người vượt trổi hơn bất cứ ai thời đó về sức khoẻ thể xác. Lòng bác ái của anh Rôgiêriô, anh đã sống và nói năng trong tình bác ái nồng nàn. Cuối cùng, nỗi khắc khoải của anh Luxiđiô, lúc nào anh cũng bận tâm và không muốn ở nơi nào quá một tháng, vì khi ở chỗ nào vừa ý, anh liền rời khỏi nơi ấy ngay, anh bảo rằng: “Chúng ta không định cư nơi đây, nhưng ở trên trời” (Chương 85).

*

Trong cương vị thủ lãnh gia đình tu sĩ, trong tư cách một bậc thầy thiêng liêng lo lắng cho các môn đệ đã được giao phó cho mình, thánh Phanxicô thường tự hỏi về mục tiêu phải đạt tới: phải đề nghị cho anh em những đức tính nào, những nhân đức nào?

Qua đoạn văn trên, trong đó kể ra những nét đặc biệt tiêu biểu của từng anh em, ta nhận thấy rõ ràng cách thức Phanxicô đặt vấn đề. Ngài không suy tư một cách lý thuyết về sự trọn-lành-tự-tại như các triết gia thường làm. Ngài cũng không dựa theo những giáo huấn của Kinh thánh để vẽ phác ra một chân dung lý tưởng của người anh em hèn mọn^[1]. Một cách hết sức cụ thể và thực tế, ngài trả lời câu hỏi đó bằng cách nhìn vào từng anh em. Cái vẫn chiếm chỗ trong tư tưởng của ngài chính là gương mặt của mỗi anh em, chính là con người thực tế của họ, như vẫn được tỏ bày ra ngày qua ngày qua những phong cách của họ. Người anh em hèn mọn không phải là một ý tưởng, mà là một con người bằng xương bằng thịt. Đối với Phanxicô, chỉ có sự tốt lành và trọn hảo nếu con người ấy khám phá ra cách sống tốt lành và trọn hảo.

Chắc chắn không phải ngày một ngày hai mà Phanxicô đã nhìn ra được như thế. Ngài đã phải có cái nhìn chăm chú, đầy yêu thương của chính tình yêu Đức Kitô, cái nhìn của chính Đức Kitô, nhìn bằng ánh sáng của Đức Kitô.

Với cái nhìn này, mỗi ngày một sâu sắc tinh tế hơn, Phanxicô nhìn từng người anh em đang đến và cùng đi theo Đức Kitô với mình. Ngài đã nhận ra những gì?

1/ Đầu tiên, Phanxicô thấy người anh em, con người đang sống ở đấy với ngài đơn giản như vậy là một ân huệ Chúa ban cho ngài: đấy là một con người được Chúa gửi đến để chia sẻ cuộc sống với ngài và làm cho cuộc đời của ngài ngày càng thêm triển nở phong phú.

2/ Rồi dần dần, khi đã ngày thêm gắn bó với người anh em ấy, cái nhìn của ngài khám phá ra nơi anh cái độc đáo của anh, cái nhân cách riêng của anh. Cái mà anh có một mình, không ai có, không phải chỉ là sự hiện hữu của anh như là một ân huệ Chúa ban, mà hơn thế nữa, cái làm cho anh hiện hữu độc đáo là những ơn riêng; chính tình trạng đó của anh lại càng là một ân huệ nữa. Nghĩa là một con người sâu xa nhất, độc đáo nhất, tuyệt đối duy nhất. Phanxicô cố gắng nhận ra cái nét hoàn toàn có một không hai đó và tôn trọng, giữ người anh em đó ở lại trong cái làm cho anh là anh, khác với mọi người khác. Ngài thích thú, ngạc nhiên chiêm ngưỡng nơi mỗi anh em cái ân ban cụ thể, rõ rệt, riêng biệt đó, và thấy đó là những nét khác nhau phản ánh gương mặt của Thiên Chúa. Từ đó, ngài ý thức mãnh liệt về mầu nhiệm không thể nào hiểu thấu của mỗi con người và hết lòng kính trọng, đầy thán phục và lưu ý tới họ.

3/ Tuy nhiên, dù cái nhìn của Phanxicô trên anh em có cụ thể và thực tế, thì cũng vẫn là một cái nhìn có định hướng trước rõ ràng. Điều mà Phanxicô chiêm ngắm nơi anh em, là nhân tố tích cực (cái tốt, cái đẹp). Phanxicô có thể kể ra đức tính của mỗi anh em, đức tính mà ngài coi là tiêu biểu nhất của người ấy: anh Bênađô có đức tin và lòng yêu mến sự nghèo khó; anh Lêô đơn sơ và trong trắng; anh Angiêlô tao nhã … Qua đó, chúng ta nghe rõ ràng tiếng vọng của trái tim mẹ hiền (Phanxicô thường nhắc nhở anh em, đặc biệt người đứng đầu cộng đoàn, hãy yêu thương anh em như và hơn người mẹ yêu thương con cái, chứ không bảo hãy yêu thương anh em như cha thương con!). Chính tình yêu dịu hiền của Phanxicô mà ngày qua ngày, đã dạy cho ngài hiểu biết các anh em, khám phá ra sự phong phú của từng người. Cái “nốt” đặc biệt làm cho mỗi người có một âm vang độc đáo, cái yếu tố làm cho mỗi người tỏa ra một làn hương thơm đặc biệt, độc nhất. Chắc chắn ngài đã rất có thể có cái nhìn chỉ trích (dễ hơn nhiều!) và liệt kê ra những tật xấu của anh em. Nhưng ngài không muốn làm thế. Chỉ có ánh sáng mới đáng kể, và ánh sáng làm mờ nhạt mọi bóng tối. Đây là một chọn lựa, và chọn lựa này chứng tỏ quan điểm độc đáo của Phanxicô: điều thiện có trọng lượng hơn điều ác; chính điều thiện mới có giá trị tuyệt đối và vĩnh viễn. 

Thật ra, chính các đức tính ấy cũng có kèm theo một phần bóng tối. Chẳng hạn: Chúng ta biết rằng sự thanh lịch của anh Mátxêô có kèm theo một chút khoe khoang, nên cần được uốn nắn; sở thích của anh Luxiđiô muốn di chuyển liên tục rất có thể là tính bất định và chắc chắn không phải là dễ chấp nhận, tuy nhiên qua đó Phanxicô nhận ra một khíc cạnh tích cực: đấy chính là một cố gắng vụng về của một con người phàm hèn muốn dùng đời sống mình để diễn tả một tiếng gọi của Tin Mừng. Quả thật, Phanxicô đã có chọn lựa. Điều quan trọng đối với ngài, không phải là cỏ lùng đang sẵn sàng lan tràn khắp cánh đồng, mà quan trọng là hạt giống Nước Trời bé bỏng đang cố gắng đâm chồi lên bằng mọi giá.

4/ Nhưng để cho hạt giống đó có thể nảy mầm và tăng trưởng, cần phải có mặt trời là tình yêu: cái thân lúa mảnh mai ấy sẽ chết ngộp giữa cỏ lùng nếu nó không cảm thấy có một sức nồng ấm của một cái nhìn tin tưởng tỏa xuống trên mình. Bản văn nói: “Cha chí thánh, khi đã phần nào biến đổi các anh em nên thánh thiện nhờ tình yêu nồng nàn…”. Chính tình yêu của Phanxicô đối với anh em đã làm nảy nở các đức tính của họ: một tình yêu biết tin tưởng vào sự giàu có phong phú của họ, nhưng cũng là một tình yêu biết đòi hỏi, đang thúc đẩy họ đi tới cùng những khả năng của họ. Chúng ta đều biết: cái nhìn có thể dập tắt, giết chết người khác (“cái nhìn sát nhân !”); cái nhìn cũng có thể làm cho người khác chỗi dậy, và đôi khi còn làm cho người khác sống lại nữa.

5/ Từ thái độ của Phanxicô, ta thấy rõ ràng “người anh em hèn mọn hoàn hảo” không thể là một điển hình đúc sẵn, một lý tưởng được vẽ ra từ trước, mà người ta đề nghị cho mỗi ứng sinh khi vào Dòng. Không có một thứ khuôn để đúc ra hàng loạt những người anh em hèn mọn “có nhãn hiệu cầu chứng tại tòa”! Không thể tưởng tượng ra một thứ “chân dung rô-bốt”^[2] mà mỗi người phải cố gắng tạo lại nơi mình bằng cách tẩy xóa những nét riêng tư đặc thù của mình, nếu những nét đó không giống với mẫu chung!

Đối với Phanxicô, người anh em hèn mọn tốt là người trung thành với ơn riêng, làm triển nở mọi năng khiếu của mình, sống trọn vẹn “là mình” mà đóng góp. Người anh em hèn mọn “hoàn hảo” là người đáp trả trọn vẹn, đáp trả “hoàn hảo” điều mà Thiên Chúa ban cho anh sống qua tình trạng hiện tại của anh. Điều đó đòi hỏi anh phải chấp nhận người khác một cách thẳng thắn (và chấp nhận chính mình nữa), nhờ có nền tảng là một đức tin sâu sắc để có thể tin vào ý nghĩa tích cực của mỗi đời người. Trong viễn tượng đó, chúng ta hiểu Phanxicô đã theo một khoa sư phạm thiêng liêng tuyệt vời: ngài không tìm cách giam hãm các môn đệ vào trong một hệ thống có sẵn (dù đó là Luật Dòng!), trái lại, ngài tìm cách giải phóng họ để họ có thể sống trung thành với Tin Mừng bằng trọn vẹn con người của họ. Người anh em hèn mọn không phải là một nhân vật huyền thoại, một sáng tạo của trí tưởng tượng. Trái lại, người anh em hèn mọn là một con người hoàn toàn cụ thể và có thực: là anh này, là anh kia, là mỗi anh em, với điều kiện họ sống Phúc Âm “hết mình”.                 

6/ Nhưng đối với Phanxicô, như thế vẫn chưa đủ. Ngài nói: “Người anh em hèn mọn tốt là người qui tụ được nơi mình…”. Nói rõ ra, vấn đề là cộng lại nơi mình các đức tính của mỗi anh em khác. Nhưng làm sao chúng ta có thể phỏng lại chân dung người khác nơi bản thân mình được? Phải chăng Phanxicô đã chạy theo ảo tưởng và còn rơi vào không-tưởng (utopie) nữa? Nghĩa là không bao giờ có thể có một người anh em hèn mọn tốt? Hóa ra là những Bênađô, Lêô, Angiêlô… ngày xưa cũng chẳng phải là những người anh em hèn mọn tốt sao?

Chúng ta chỉ hết ngạc nhiên khi hiểu rằng điều Phanxicô nói đó có ý nghĩa rất đơn giản: chúng ta không thể là anh em hèn mọn tốt một mình! Mỗi anh em chỉ là thành phần của một toàn thể. Sự hoàn hảo chỉ có ở bình diện huynh-đệ-đoàn, nhờ sự hiệp thông hài hòa các ơn gọi khác nhau. Cũng như trong một bản nhạc, sự phong phú của mỗi nốt nhạc chỉ có ý nghĩa và giá trị khi dựa trên sự khác biệt và bổ túc của những nốt khác. Phúc Âm làm cho mỗi anh em lớn lên và triển nở bằng cách đưa họ tới một cuộc trao đổi huynh đệ tích cực, và chính người đứng đầu huynh-đệ-đoàn phải giúp anh em đạt được mục tiêu này. Phúc Âm là một sứ điệp giải phóng bằng sự hiệp thông.

Tình Yêu Thiên Chúa không chỉ kêu gọi từng cá nhân riêng rẽ, mà còn qui tụ họ lại trong một hòa điệu sống động nói lên sự giàu có của chương trình tạo dựng. Và mọi nét của Tình Yêu ấy, phân tán nơi mỗi người anh em, dần dần được qui tụ lại để làm thành gương mặt rực sáng, gương mặt duy nhất và đa dạng, của Chúa Con yêu dấu, Đấng được Chúa Cha vô cùng sủng ái. Chỉ trong sự viên mãn đó, mới có sự hoàn hảo thật sự.

Huynh-đệ-đoàn là một bản phác thảo đầu tiên của chương trình của Thiên Chúa. Nó mời gọi người ta qui tụ lại nhờ xác tín về hai điểm:

1. Giá trị không thể thay thế được của mỗi người;

2. Sợi dây thông truyền sức sống nối kết người này với người kia.

Quả thật, huynh-đệ-đoàn là một cuộc học nghề hàng ngày, vừa đau đớn vừa đầy sức sống: học hiệp thông trong tình yêu, để mỗi người nhận được sức sống. Xuyên qua những chập chững, mò mẫm của đời sống cộng đoàn, chính Nước Trời đang dần dần tỏ hiện ...