BƯỚC VÀO THIỀN CẢNH

 

Tác Giả-HIROSACHIYA - Dịch Giả-Thích Viên Lư
Viện Triết Lư Việt Nam & Triết Học Thế Giới Xuất bản 1998

 

CHƯƠNG II
HƯỚNG CAO TĂNG HỌC TẬP THIỀN TÂM

HÀNH ĐỘNG NGU MUỘI CỦA VIỆC
MÀI GẠCH LÀM KÍNH
(MA CHUYÊN TÁC KÍNH)
     MĂ TỔ ĐẠO NHẤT 

    
Trong số đệ tử của Lục Tổ Huệ Năng đại sư có hai vị thiền sư ưu tú, đó là Nam Nhạc Hoài Nhượng và Thanh Nguyên Hành Tư. Thanh Nguyên thiền thiền sư có đệ tử là Thạch Đầu Hy Thuyên, c̣n Nam Nhạc thiền sư th́ có Mă Tổ Đạo Nhất. Thạch Hầu Hy Thuyên thiền sư đă truyền bá thiền pháp ở Hồ Nam một cách rực rỡ, c̣n Mă Tổ Đạo Nhất thiền sư th́ hoằng dương ở vùng Giang Tây. Có thể nói, Thiền Tôn của Trung Quốc đă do bốn vị thiền sư là Nam Nhạc, Mă Tổ, Thanh Nguyên và Thạch Đầu mà Thiền tôn đă rực sáng một cách dị thường. 
     
Mẫu chuyện dưới đây là mẫu chuyện có liên quan đến Mă Tổ Đạo Nhất (709-788) khi ngài c̣n tu hành dưới môn hạ của Nam Nhạc Hoài Nhượng. 
     
Trong truyền thuyết, Mă Tổ thiền sư là người có vóc h́nh khôi vũ “Ngó như hổ, đi như trâu, lưỡi thè khỏi mũi, chân đạp thành chữ”. Khi ngài c̣n là môn hạ của Hoài Nhượng hằng ngày đều rất tinh cần và thường ngồi xếp bằng tham thiền nhập định. Măi đến một hôm, Hoài Nhượng thiền sư hỏi Mă Tổ: 

     “Ngươi làm ǵ đó?” 
     “Ngồi thiền mà!” 
     “Tại sao phải ngồi thiền?” 
     “V́ muốn thành Phật”. 
     
Hoài Nhượng thiền sư nghe câu trả lời của Mă Tổ, liền ngồi xuống bên cạnh Mă Tổ, tiếp đó ngài nhặt những thớt gạch chất kế bên chân chẳng nói chẳng năng ǵ, cứ cắm cúi mài gạch trên đá. 
     
Trông thấy cử chỉ quái gở của sư phụ, Mă Tổ giật ḿnh hỏi: 

     “Sư phụ! Ngài làm ǵ thế?” 
     “Mài gạch”. 
     “Tại sao mài gạch?” 
     “V́ muốn mài gạch thành gương soi”. 
     “Nhưng bạch sư phụ! gạch có mài thế nào cũng không thể thành kiếng gương được!” 
     “Ồ, vậy sao? Nếu ngươi hiểu rơ đạo lư này, tại sao ngươi c̣n muốn ngồi thiền để thành Phật? Tọa thiền cũng không thể thành Phật đâu!” 
     Mă Tổ nhất thời đă không lời đáp lại. 
     
Một lát sau, Mă Tổ lại thỉnh giáo với Hoài Nhương thiền sư: 
     “Đệ tử phải làm thế nào?” 
     “Một người đang khiển xe ḅ, xe ḅ bất động, theo ngươi nên dùng roi đánh xe, hay dùng roi đánh ḅ?” 
     
Mă Tổ hoát nhiên tức khắc đại ngộ. Nguyên là ḿnh cú măi làm công việc lấy roi đánh xe, một hành vi xuẩn ngốc. Cũng nhờ cơ duyên này mà sau đó Mă Tổ đă kế thừa y bát của Hoài Nhượng. 
     
Đoạn đối đáp này đối với chúng ta có phần nan giải. Đại khái th́ dụng ư mài gạch của Hoài Nhượng là để kho8i dậy cái đạo lư ngồi thiền vô dụng của Mă Tổ? Bề ngoài th́ bảo rằng ngồi thiền là vô dụng, nhưng thực tế có đúng như thế không? 
     
Biểu đạt của Hoài Nhượng kỳ thực chỉ muốn sửa đổi lại kiến giải sai lầm “Ngồi thiền tức có khai ngộ thành Phật” của Mă Tổ. Thật vậy, v́ mọi người đều có Phật tánh, nên có thể nhờ vào phương thức ngồi thiền mà kiến tánh thành Phật. Nhưng, nếu cừ bảo thủ rằng ngồi thền th́ sẽ có thể thành Phật, thành Tổ, th́ phải chăng đó chính là một loại chấp trước? Như thế, không những ngồi thiền dă không thể giải thoát mà trái lại c̣n bị phương pháp tọa thiền ràng buộc. Hoài Nhượng thiền sư đă giảng dạy quan niệm quan trọng này cho Mă Tổ. 
     
Ví như những người làm việc ở Nhật Bổn, công tác luôn luôn được đạt lên hàng đầu. Nhất là những người đảm nhiệm chức vụ trung cấp trở lên, ngày đêm thường phải cắm cúi trong công tác mà không tự biết. Tuy nhiên chính nhờ sự nhiệt t́nh công tác này đă biến đổi cục diện Nhật Bản trở nên một quốc gia siêu cường về kinh tế, nhưng, cũng v́ thế mà bị các nhân sĩ Âu Mỹ phê b́nh là “Động vật kinh tế”. 
     
Đối với “Động vật kinh tế” của người Nhật, th́ rơ ràng lời của Hoài Nhượng thiền sư đă gọi họ quay về “Nhân tính”. Công tác cố nhiên rất trọng yếu, nhưng không thể v́ đó mà biến thành nô lệ của công tác. Theo ví dụ của Hoài Nhượng thiền sư, th́ chẳng khác nào người khiển xe ḅ đă không đánh ḅ mà cứ đánh xe, quả thật đây chính là một việc làm điên đảo. 
     
Nhưng, phải chăng khi bị phê b́nh là một “Động vật kinh tế” th́ lại bỏ bê toàn bộ trách nhiệm công tác? Cũng thế, tọa thiền để mong thành gương soi, nói thế phải chăng cho rằng tọa thiền là điều hoàn toàn không có ư nghĩa? Nếu nghe lời của Nam Nhạc thiền sư mà giải thích như thế th́ bị rơi vào t́nh trạng đổi thay quá quắt. 
     
Điểm khó của thiền là chỗ này. 
     
Chấp trước vào việc tọa thiền không thành Phật đă đành, nhưng nếu không tọa thiền th́ cũng không thể thành Phật. Phàm mọi sự đều nên hành tŕ theo lư Trung đạo. Đối với thiền biết một mà giải nữa là việc hết sức nguy hiểm. 
     
Trong điển tịch thiền học, đă có hai đoạn liên quan đến sự vấn đáp của Mă Tổ thiền sư, đó là nhắm vào câu hỏi “Thế nào là Phật” để khai triển. Do ở nội dung trả lời khác nhau, nên khi nghe qua có thể khiến cho người nghe thu thập ít nhiều. 
     
Một tăng nhân hỏi Mă Tổ: 
     
“Thế nào mới gọi được là Phật?” 
     
Mă Tổ trả lời: 
    
“Tức tâm tức Phật”. 
     
“Tức tâm tức Phật”, có nghĩa “Tâm tức là Phật, Phật tức là tâm”. Nhưng khi một tăng nhân khác cũng khỏi cùng một vấn đề, Mă Tổ lại trả lời: 
    
“Phi tâm phi Phật”. 
     
“Phi tâm phi Phật”, tức là phủ định câu “Tức tâm tức Phật” như đă d́ễn thuật ở trên. Sự thật, tâm tức là Phật, có lẽ v́ muốn tránh sự thiên chấp ở tâm quá đáng, có nghĩa là đạo lư của Phật mà bị tâm sở sai khiến nên biến thành một vật nô lệ của tâm, cho nên Mă Tổ thiền sư mới trả lời như thế? 
     
Tôi xin lấy bản thân tôi làm thí dụ: Tôi thường bị đứa con của tôi chất vấn: 
    
“Có lúc ba nói chuyện quá mâu thuẩn!” 
     
“Ồ! Mâu thuẩn thế nào?” 
     
“Mấy ngày trước ba nói với con, gát bài lại cũng không quan hệ ǵ, ba bảo đừng nên quá chú ư đến bài vở của nhà trường. Nhưng tại sao vừa rồi ba lại bảo con phải ngoan ngoăn cố công đọc sách?” 
     
Con tôi mới học lớp 6, mà đă mạnh dạn kháng nghị với tôi. Tôi đáp: 
     
“Không có chổ nào mâu thuẩn cả!” 
     
“Nhưng rơ ràng là ba đă nói không dụng công cũng chẳng sao mà!” 
     
“Đúng, ba có nói như vậy”. 
     
“Thế th́ tại sao đêm nay ba lại nói khác? Bao bảo hăy ngoan ngơăn dụng công đọc sách”. 
    
“Ba thấy chưa, điều đó không phải mâu thuẫn sao?” 
     
“Không! chẳng mâu thuẫn. Có lẽ nghe qua con cảm thấy mâu thuẫn, nhưng đứng trên lập trường của ba, một chút cũng không có điểm nào mâu thuẫn”. 
     
Thực ra, tiểu học sinh làm ǵ biết được đạo lư này? Nghĩ đến đây, bên tai tôi dường như có lời nói của Mă Tổ đang văng vẳng: 

     Tức tâm tức Phật— 
     Phi tâm phi Phật--- 
     Không mâu thuẫn tí nào 

 

Lời bàn của Tamlinhvaodoi

Nhiều người công giáo cũng cho rằng muốn nên thánh phải gồng ḿnh đủ thứ:

Nhưng việc đạo đức: đi lễ, lần hạt 50 kinh,

Làm những việc bác ái - nhưng vẫn muốn được khắc tên trên bảng vàng ghi ơn.

HỌ đâu ngờ rằng họ vần là thánh từ lâu rồi nhưng chẳng bao giờ chịu suy tư - kiếm t́m - khám phá và sống như ḿnh vốn là thánh.

Xin vui ḷng xem thêm bài Nên Thánh

Mục Thức Tỉnh

Ngay trong trang Web này.